Çfarë ndodh me një kulturë kur leximi pushon së qeni korniza e saj e privilegjuar epistemike — kur rruga e gjatë nga oraliteti dhe logocentrizmi, përmes grafocentrizmit, i lëshon vendin një gjendjeje post-grafocentrike, në të cilën AI nuk lexon më vetëm tekste, por merr pjesë në prodhimin, transformimin dhe qarkullimin e tyre?
Pyetja tregon diçka më të rëndësishme sesa thjesht rënien e leximit të librave.
Ajo mund të sinjalizojë një largim gradual nga organizimi grafocentrik i dijes — nga privilegjimi i shkrimit, regjistrimit dhe tekstit — pa një rikthim përkatës te vlerësimi logocentrik i të folurit, pranisë dhe drejtpërdrejtësisë së fjalës së folur. Prandaj, trajektorja nuk është thjesht nga oraliteti te shkrim-leximi dhe nga shkrim-leximi te post-shkrim-leximi. Ajo që mund të jetë duke u shfaqur është një konfigurim komunikues në të cilin as shkrimi, as të folurit nuk mbajnë një qendër epistemike të pakontestueshme.
Artikulli i Rose Horowitch, “Fundi i leximit është këtu”, botuar në The Atlantic më 8 korrik 2026, i jep kësaj pyetjeje një urgjencë veçanërisht aktuale. Horowitch argumenton se rënia e leximit të qëndrueshëm mund të sinjalizojë shfaqjen e një shoqërie post-alfabetike, duke e shtrirë shqetësimin e saj përtej rënies së konsumit të librave, te dobësimi i zakoneve që lidhen me leximin e qëndrueshëm — vëmendja, përqendrimi, arsyetimi sekuencial dhe gatishmëria për të qëndruar me një tekst aq gjatë sa kompleksiteti i tij të bëhet i dukshëm. Zëvendësimi i librave nga telefonat inteligjentë, videot në formë të shkurtër dhe rrjetet sociale mund të përfaqësojë, si rrjedhojë, një rikonfigurim të marrëdhënies mes qenieve njerëzore dhe gjuhës së shkruar.
Megjithatë, diagnoza e Horowitch lë të hapur një pyetje më të thellë.
Nëse leximi po humbet pozicionin e tij të privilegjuar kulturor, a po dëshmojmë zhvendosjen e alfabetizimit nga një gjendje post-alfabetike, apo shfaqjen e një ndërfaqeje të re, në të cilën alfabetizimi mbijeton krahas skemave të tjera komunikuese? Dallimi ka rëndësi. Formulimi i parë sugjeron një pasueshmëri; i dyti sinjalizon transformim — ose, më mirë, një ndryshim paradigme.
Inteligjenca artificiale e ndërlikon edhe më tej çështjen.
Po hyjmë në një mjedis ku makinat jo vetëm që mund të marrin dhe riorganizojnë tekste ekzistuese, por edhe t’i përmbledhin, interpretojnë, imitojnë dhe gjenerojnë gjuhën në një shkallë që, me sa duket, tejkalon shumë kapacitetin individual njerëzor. Paradoksi është i dukshëm: pikërisht në momentin kur leximi i qëndrueshëm njerëzor duket se po humbet qendrën e tij kulturore, prodhimi tekstual po bëhet praktikisht i pashtershëm.
Përtej narrativës së zëvendësimit
Historia e komunikimit shpesh rrëfehet si një varg zëvendësimesh: kultura gojore i lë vendin kulturës së shkruar, kultura e shkruar kulturës së shtypit, ndërsa kultura e shtypit i lë vendin kulturës digjitale ose post-alfabetike. Një rrëfim i tillë teleologjik është tërheqës sepse e shndërron historinë teknologjike në një sekuencë në dukje progresive. Megjithatë, ai na nxit gjithashtu të imagjinojmë se çdo medium i ri e zëvendëson atë të mëparshmin, pa marrë parasysh në mënyrë të mjaftueshme çfarë fitohet, çfarë humbet dhe çfarë rikonfigurohet gjatë këtij procesi.inteligjenca artificiale
Vëzhgimi i McLuhan-it se mediumi merr pjesë në formësimin e perceptimit është i rëndësishëm këtu. Megjithatë, transformimi i tanishëm nuk ka gjasa të kuptohet si një zhvendosje e thjeshtë teknologjike. Ajo që ndryshon me shfaqjen e një mediumi të ri nuk është thjesht se cili medium mbijeton, por marrëdhënia mes regjistrave komunikues.
“The Interface Between the Written and the Oral” e Jack Goody-t ofron një mënyrë më produktive për të menduar mbi këtë marrëdhënie. Rëndësia e të shkruarit dhe të folurit nuk qëndron thjesht në kundërvënien e tyre, por në ndërveprimin mes tyre. Shkrimi nuk e zhduk të folurit, ashtu si alfabetizimi nuk i eliminon praktikat gojore. Shoqëritë e alfabetizuara mbeten thellësisht gojore; traditat gojore mund të shndërrohen në shkrim; tekstet e shkruara mund të rikthehen në performancë.
Ky këndvështrim sugjeron se historia e mediave kuptohet më mirë jo si një varg zëvendësimesh, por si një grumbullim ndërfaqesh. Çdo formë e re komunikimi hyn në një botë tashmë të banuar, ndryshon kushtet në të cilat funksionojnë format e mëparshme dhe vetë formësohet nga ajo që duket se po zëvendëson. Prandaj, kalimi nga oraliteti te alfabetizimi nuk është një kalim nga një sistem kulturor i mbyllur në një tjetër. Ajo që shfaqet është një ekologji më e ndërlikuar komunikuese, në të cilën të folurit, shkrimi, imazhi, performanca, shtypi, rrjeti dhe gjuha e gjeneruar nga makinat formojnë një konfigurim gjithnjë e më kompleks.
Fitim-Humbja e transformimit mediatik
Megjithatë, tranzicioni përfshin tensione reale. Një mënyrë e dobishme për t’iu qasur atyre është përmes asaj që mund të quhet “fitim-humbja” e transformimit mediatik: çfarë mundëson një formë e re komunikimi dhe çfarë e bën më pak qendrore. Por ky dallim kuptohet më mirë si një mjet heuristik sesa si një bilanc. Ajo që duket se humbet mund të rikthehet më vonë në një formë të ndryshuar; ajo që shfaqet si përfitim mund të krijojë varësi që më parë nuk njiheshin.
Prandaj, historia e komunikimit mund të kuptohet më pak si një pasueshmëri lineare dhe më shumë si një ekologji komplekse dhe në zhvillim. Reflektimet e Ilya Prigogine mbi sistemet vetëorganizative janë sugjestive në këtë drejtim. Format e reja komunikuese nuk i zëvendësojnë thjesht format e mëparshme; ato hyjnë në konfigurime ekzistuese, gjenerojnë ndërveprime të reja, krijojnë paqëndrueshmëri dhe lindin forma emergjente, vetitë e të cilave nuk mund të parashikohen plotësisht paraprakisht.
Oraliteti dhe problemi i pranisë
Në një kulturë gojore, dija mishërohet në mënyrë të konsiderueshme te njerëzit dhe realizohet përmes performancës. Tregimtari nuk riprodhon thjesht një tekst të pandryshueshëm. Çdo rrëfim i ri i përgjigjet audiencës, rastit, vendit, kujtesës dhe një rrethane të veçantë shoqërore. Kuptimi nuk gjendet vetëm te fjalët, por edhe te zëri, gjestet, ritmi, intonacioni dhe pjesëmarrja.
Prandaj, forca e madhe e oralitetit është prania. Cenueshmëria e tij është se vetë kushtet që e bëjnë komunikimin gojor dinamik e bëjnë atë gjithashtu të varur nga kujtesa dhe përsëritja. Ajo që transmetohet mund të mbijetojë për breza, por mund edhe të ndryshojë gjatë transmetimit. Variacioni është njëkohësisht kërcënim për ruajtjen e saktë dhe kusht për mbijetesën kulturore. Nga një këndvështrim, pra, oraliteti duket se fiton prani në kurriz të qëndrueshmërisë. Por edhe ky formulim është i përkohshëm. Traditat gojore mund të jenë jashtëzakonisht të qëndrueshme; qëndrueshmëria e tyre thjesht merr një formë tjetër: jo qëndrueshmërinë e mbishkrimit, por vazhdimësinë e kujtesës kolektive dhe të performancës së përsëritur.
Ajo që ka rëndësi nuk është thjesht se çfarë zëvendëson AI, por se si ajo rikonfiguron marrëdhëniet mes shkrimit, leximit, interpretimit, autorësisë dhe ndërmjetësimit.
Shkrimi e ndryshon këtë marrëdhënie mes gjuhës dhe kohës. Një thënie zhduket kur folësi pushon së foluri. Një mbishkrim mund t’i mbijetojë folësit për dekada, shekuj, madje mijëvjeçarë. Shkrimi e nxjerr kujtesën jashtë individit dhe e shndërron gjuhën në diçka që mund të rikthehet në mënyrë të pavarur nga momenti i prodhimit të saj. Kjo mundëson forma të veprimtarisë intelektuale që është e vështirë të mbahen vetëm përmes të folurit. Një tekst i shkruar mund të krahasohet me një tekst tjetër, të klasifikohet, të shënohet, të citohet, të sfidohet, të përkthehet dhe të rilexohet. Shkrimi bën më shumë sesa ruan gjuhën. Ai i jep gjuhës një lloj të ri distance nga vetvetja. Lexuesi mund të ndalet, të rikthehet, të rishqyrtojë dhe të krahasojë. Kështu, shkrimi mundëson një formë të veçantë të vëmendjes së qëndrueshme dhe rekursive.
Megjithatë, edhe një herë, ndërfaqja e ndërlikon dikotominë. Shkrimi mund të ruajë një traditë gojore. Një tekst i shkruar mund të interpretohet. Një roman mund të shndërrohet në teatër. Një arkiv mund të bëhet histori gojore. E shkruara dhe e folura mbeten në dialog.
Shkrimi dhe pakënaqësitë e tij
Në një ese të mëparshme, “Writing and Its Discontents”, iu qasa shkrimit jo si një enë transparente për mendimin e përfunduar, por si një praktikë në thelb e paqëndrueshme dhe e kontestuar. Shkrimi kërkon të ruajë kuptimin, por akti i ruajtjes e largon tekstin nga kontrolli i plotë i autorit të tij. Pasi shkruhet, një tekst hyn në kontekste që autori nuk mund t’i parashikojë. Ai fiton lexues që autori nuk mund t’i njohë dhe kuptime që autori nuk mund t’i përcaktojë tërësisht.
Prandaj, shkrimi përmban brenda vetes pakënaqësinë e tij. Autori shkruan në përpjekje për ta stabilizuar kuptimin; teksti, pasi lirohet, bëhet i disponueshëm për riinterpretim. Lexuesi nuk është thjesht marrës i kuptimit të autorit, por pjesëmarrës në interpretimin dhe riformulimin e tij. Leximi mund të bëhet vetë një formë rishkrimi. Këtu bëhet vendimtare intertekstualiteti. Asnjë tekst nuk ekziston i izoluar, sepse asnjë akt shkrimi ose leximi nuk nis nga një hapësirë gjuhësore boshe. Çdo tekst hyn në një fushë tekstesh të mëparshme, gjuhësh, konventash, kujtimesh, supozimesh dhe interpretimesh. Për rrjedhojë, leximi nuk është kurrë thjesht rikuperimi i një kuptimi të depozituar nga autori. Ai është një takim mes teksteve, konteksteve dhe lexuesve.
Prandaj, qarku nuk është thjesht shkrim → lexim, por shkrim → lexim → interpretim → rishkrim. Rishkrimi nuk nënkupton domosdoshmërisht prodhimin e një teksti tjetër tradicional të shkruar. Ai mund të marrë formën e citimit, komentimit, përkthimit, përshtatjes, referimit, përvetësimit ose riinterpretimit. Kështu, teksti i shkruar mbijeton jo duke mbetur i pandryshuar, por duke hyrë në kontekste të njëpasnjëshme, ku mund të kontestohet dhe të riformulohet. Kultura e shkruar, për rrjedhojë, nuk është thjesht kulturë e ruajtjes, por kulturë e akumulimit, kontestimit dhe riformulimit.
Kjo bëhet e rëndësishme kur kalojmë te mjedisi bashkëkohor digjital. Mediat digjitale nuk e kanë zhvendosur thjesht shkrimin; ato i kanë shumëfishuar format e tij dhe kanë përshpejtuar qarkullimin e tyre. Teksti tashmë ekziston krahas imazhit, zërit, videos, hiperlidhjes, ndërfaqes dhe gjenerimit algoritmik. Lexuesi mund të bëhet komentues, shpërndarës, rimiksues ose shkrimtar pothuajse menjëherë. Mjedisi digjital e kompreson dhe e rikonfiguron qarkun tekstual, ndërsa sistemet algoritmike marrin pjesë drejtpërdrejt në prodhimin, transformimin dhe qarkullimin e tekstit.
Tërheqja në dukje e leximit mund të përkojë, pra, me një shumëfishim të jashtëzakonshëm të tekstualitetit. Ajo që po ndryshon nuk është domosdoshmërisht zhdukja e tekstit, por vendi i tij brenda rendit komunikues. Alfabetizimi mund të jetë duke humbur pozicionin e tij të privilegjuar kulturor pa u bërë i vjetërsuar.
Post-alfabetizimi nuk është post-tekstualitet
Shoqëria post-alfabetike nuk është një shoqëri pa shkrim. Përkundrazi, mund të jetë një shoqëri me tepër shumë shkrim. Post-alfabetizimi nuk është zhdukja e shkrimit, por decentralizimi i alfabetizimit në mes të një shumëfishimi të jashtëzakonshëm të tekstualitetit. Mesazhet, titrat, komentet, artikujt, transkriptet, nëntitrat, postimet, recensionet, përmbledhjet dhe tekstet e gjeneruara qarkullojnë tashmë me një shpejtësi dhe vëllim të paimagjinueshëm brenda ekonomisë tradicionale të shtypit. Inteligjenca artificiale e përshpejton këtë shumëfishim duke e bërë gjenerimin e gjuhës gjithnjë e më të lirë dhe të menjëhershëm.
Mungesa nuk lidhet më me tekstin; ajo po lidhet gjithnjë e më shumë me vëmendjen. Ky ndryshim e transformon ekonominë kulturore të leximit. Kur tekstet ishin relativisht të pakta dhe të vështira për t’u riprodhuar, problemi kryesor i lexuesit shpesh ishte qasja. Në mjedisin digjital, bollëku e zhvendos problemin nga qasja te dallimi — çfarë meriton angazhimin tonë, çfarë mund të delegohet ose të injorohet dhe si dallojmë interpretimin e besueshëm nga pohimi i prodhuar algoritmikisht. Çfarë meriton të lexohet? Çfarë mund të injorohet ose të përmblidhet? Cilit interpretim duhet t’i besohet? Cilat rekomandime pasqyrojnë gjykimin tonë dhe cilat janë prodhuar algoritmikisht?
Alfabetizimi, pra, bëhet më shumë sesa aftësia për të lexuar dhe shkruar. Ai përfshin gjithnjë e më shumë aftësinë për të përzgjedhur, vlerësuar, interpretuar dhe lundruar në një fushë dërrmuese informacioni tekstual dhe multimodal. Gjendja post-alfabetike duket më pak si zhdukje e alfabetizimit dhe më shumë si transformim i tij: shkrimi shumëfishohet ndërsa leximi bëhet më selektiv, i ndërmjetësuar dhe i kontestuar.
Rikthimi i oralitetit përmes ndërfaqes
Mediat digjitale nuk e zëvendësojnë thjesht alfabetizimin me oralitetin. Ato riaktivizojnë në mënyrë selektive veçori të lidhura prej kohësh me komunikimin gojor — drejtpërdrejtësinë, dialogun, performancën, reagimin dhe praninë e zërit dhe imazhit — por i rikonstituojnë ato brenda kushteve teknologjike që janë thelbësisht të ndryshme nga oraliteti parësor. Një podcast mund të jetë bashkëbisedues dhe intim, por mbetet i regjistruar, i redaktuar, i shpërndarë dhe i riprodhueshëm; një transmetim i drejtpërdrejtë krijon menjëhershmëri dhe ndërveprim me audiencën, por mund të arkivohet, rishikohet, shkurtohet dhe rishpërndahet; një postim në rrjetet sociale është i shkruar, por mund të funksionojë retorikisht si të folur — i shpejtë, dialogjik, reagues dhe në dukje i përkohshëm — ndërsa mbetet i kërkueshëm, i kopjueshëm dhe i rikuperueshëm algoritmikisht.
Ajo që rikthehet, pra, nuk është oraliteti parësor, por diçka më e afërt me oralitetin e ndërmjetësuar teknologjikisht: forma gojore të ndërveprimit të rikonstituuara brenda infrastrukturave të shkrimit, regjistrimit, ruajtjes dhe llogaritjes. Tregimtari bëhet transmetues; audienca bëhet publik i rrjetëzuar; kujtesa bëhet njëkohësisht arkiv dhe bazë të dhënash; performanca bëhet e regjistruar dhe e matshme; biseda bëhet e kërkueshme dhe e riprodhueshme. Ajo që dikur ishte kalimtare tani mund të vazhdojë pafundësisht, ndërsa ajo që duket e menjëhershme mund të jetë tashmë e ndërmjetësuar dhe e arkivuar teknologjikisht.
Prandaj, mjedisi post-alfabetik nuk na çon prapa drejt një shoqërie gojore. Përkundrazi, ai rikonfiguron oralitetin, alfabetizimin dhe vizualitetin brenda një infrastrukture të përbashkët teknologjike, ku modalitetet gjithnjë e më shumë mbivendosen dhe bëhen të konvertueshme: teksti bëhet zë, zëri bëhet tekst, të folurit bëhet transkript, imazhi bëhet titull, biseda bëhet e dhënë, të dhënat bëhen gjuhë e gjeneruar. Megjithatë, këto shndërrime nuk janë kurrë neutrale. Secili ndryshon atë që ruhet dhe atë që humbet, atë që bëhet e dukshme dhe atë që bëhet e rikuperueshme. Të folurit i shndërruar në tekst fiton qëndrueshmëri dhe kërkueshmëri, por mund të humbasë gjestin, tonin, kohëzgjatjen dhe dimensione të tjera të pranisë së mishëruar. Subjekti bashkëkohor, për rrjedhojë, lëviz mes modaliteteve pa i përjetuar domosdoshmërisht ato si media të ndara.
Po hyjmë në një mjedis ku makinat jo vetëm që mund të marrin dhe riorganizojnë tekste ekzistuese, por edhe t’i përmbledhin, interpretojnë, imitojnë dhe gjenerojnë gjuhën në një shkallë që, me sa duket, tejkalon shumë kapacitetin individual njerëzor. Paradoksi është i dukshëm: pikërisht në momentin kur leximi i qëndrueshëm njerëzor duket se po humbet qendrën e tij kulturore, prodhimi tekstual po bëhet praktikisht i pashtershëm.
Nga intertekstualiteti te intermedialiteti
Këtu intertekstualiteti fillon të kalojë drejt intermedialitetit. Asnjë tekst nuk ekziston i vetëm, por gjithnjë e më shumë asnjë medium nuk ekziston i vetëm. Një tekst mund të bëhet podcast; një podcast mund të bëhet transkript; transkripti mund të bëhet përmbledhje; përmbledhja mund të bëhet prompt; prompti mund të gjenerojë një tekst tjetër. Një imazh mund të përshkruhet me gjuhë, gjuha mund të prodhojë një imazh dhe të dyja mund të përfshihen në një artefakt tjetër komunikues.
Kufijtë mes mediave bëhen gjithnjë e më të depërtueshëm. Pasoja është paradoksale. Mund të jemi duke u bërë gjithnjë e më intertekstualë, ndërsa angazhimi ynë me tekste individuale bëhet gjithnjë e më sipërfaqësor. Marrëdhëniet mes teksteve shumëfishohen, ndërsa koha në dispozicion për një përballje të qëndrueshme me tekstin zvogëlohet. Nëse post-alfabetizimi nënkupton zhdukjen e shkrimit, atëherë termi është çorientues. Nëse nënkupton rënien e qendrës kulturore të leximit të qëndrueshëm brenda një mjedisi të mbushur me mënyra të tjera komunikimi, atëherë bëhet dukshëm më i dobishëm.
Homo grammatologicus
Këtu bëhet i rëndësishëm koncepti Homo grammatologicus. Subjekti tradicional i shkrimit supozonte një dallim themelor mes shkrimtarit njerëzor dhe artefaktit të shkruar: shkrimi ishte një teknologji njerëzore për eksternalizimin e mendimit. AI e trondit këtë dallim duke e futur makinën si pjesëmarrëse në prodhimin, transformimin dhe qarkullimin e formave gjuhësore. Kodi shkruan. Algoritmet shkruajnë. Sistemet gjenerative shkruajnë. Njerëzit shkruajnë me makina.
Rezultati nuk është domosdoshmërisht zhdukja e autorit njerëzor, por destabilizimi i kufijve përmes të cilëve autorësia është kuptuar tradicionalisht. Kush shkruan kur një njeri formulon një udhëzim, një makinë gjeneron një fragment, njeriu e rishikon atë dhe një algoritëm përcakton se kush do të përballet me të? Pyetja, pra, nuk është vetëm çështje autorësie apo pronësie. Është pyetje mbi prejardhjen e gjuhës. Shkrimi, i cili dikur eksternalizonte kujtesën njerëzore, po bëhet një proces në të cilin prodhimi njerëzor dhe ai makinerik mund të bëhen gjithnjë e më të vështirë për t’u ndarë.
Megjithatë, edhe këtu logjika e zëvendësimit të thjeshtë dështon. AI mund të zhvendosë disa forma leximi duke ofruar përmbledhje në vend të angazhimit të qëndrueshëm me librat, por gjithashtu mund t’i prezantojë lexuesit me tekste që përndryshe nuk do t’i takonin kurrë. Ajo mund të gjenerojë prozë formulaike, por gjithashtu mund t’u mundësojë shkrimtarëve pa përvojë të eksperimentojnë me forma përtej kompetencës së tyre të mëparshme teknike. Mund të zëvendësojë interpretimin, por gjithashtu mund t’i ekspozojë lexuesit ndaj interpretimeve konkurruese dhe të nxisë kërkime të mëtejshme. E njëjta teknologji mund të dobësojë një aftësi ndërsa zgjeron një tjetër, të zhvendosë një formë pune intelektuale ndërsa e bën një tjetër të mundur.
Ajo që ka rëndësi, pra, nuk është thjesht se çfarë zëvendëson AI, por se cilat marrëdhënie mes shkrimit, leximit, interpretimit, autorësisë dhe ndërmjetësimit rikonfiguron ajo. Në këtë kuptim, *Homo grammatologicus* nuk emërton fundin e shkrimtarit njerëzor, por shfaqjen e një subjekti shkrues, prodhimi gjuhësor i të cilit zhvillohet gjithnjë e më shumë në ndërfaqen mes qëllimit njerëzor dhe ndërmjetësimit makinerik.
Kufijtë e paradigmës fitim-humbje
Pikërisht këtu paradigma fitim-humbje arrin kufirin e saj. Ndryshimi kulturor rrallë është një shkëmbim i thjeshtë, në të cilin një aftësi zhduket ndërsa një tjetër shfaqet. Ajo që zhvendoset në një kontekst mund të rigjallërohet në një tjetër; një aftësi e re mund të krijojë një varësi të re; një lehtësi e re mund të sjellë një cenueshmëri të re. Prandaj, koncepti më i përshtatshëm është rikonfigurimi.
Oraliteti vazhdon brenda alfabetizimit. Alfabetizimi vazhdon brenda digjitalitetit. Digjitaliteti i riorganizon të dyja. AI ndërmjetëson gjithnjë e më shumë marrëdhëniet mes të trejave. Prandaj, rendi komunikues po bëhet i shtresëzuar dhe jo sekuencial. Çdo formë e re hyn në një ekologji ekzistuese, duke ndryshuar kushtet në të cilat vazhdojnë të funksionojnë format e mëparshme. Megjithatë, dallimi fitim-humbje mbetet i vlefshëm si mjet heuristik. Thjeshtimi i tij mund ta bëjë një transformim fillimisht të kuptueshëm. Por një paradigmë është një instrument kërkimi, jo një përshkrim i pandryshueshëm i realitetit.
Leximi dhe problemi i fërkimit intelektual
Prandaj, shqetësimi për post-alfabetizimin nuk duhet reduktuar në pohimin se njerëzit po lexojnë më pak libra. Çështja më e rëndësishme mund të jetë ndryshimi i statusit të vëmendjes së qëndrueshme dhe, bashkë me të, i formave të kujtesës, interpretimit dhe agjencisë intelektuale që kjo vëmendje mundëson.
Leximi i thellë kërkon që lexuesi të qëndrojë përballë vështirësisë, paqartësisë, sekuencës dhe zgjidhjes së vonuar. Ai kërkon gatishmëri jo thjesht për të nxjerrë informacion nga një tekst, por për të qëndruar brenda tij aq gjatë sa kuptimet të zhvillohen, të bien në konflikt dhe ndoshta të mbeten të pazgjidhura. Mjedisi bashkëkohor mediatik, në të kundërt, shpesh inkurajon një tjetër prirje epistemike: Më thuaj çfarë do të thotë. Përmblidhe. Më jep përgjigjen. Bëje më të shkurtër. Nuk ka asgjë në vetvete të gabuar me këto praktika. Përmbledhja, qasja, kërkueshmëria dhe sinteza e shpejtë mund ta zgjerojnë dhe jo ta zvogëlojnë mundësinë intelektuale. Vështirësia fillon kur lehtësia pushon së qeni thjesht një veçori e dobishme e mediumit dhe bëhet një parim epistemologjik — kur dallimi mes të diturit se çfarë thotë një tekst dhe të kuptuarit se si prodhohet kuptimi i tij fillon të zhduket.
Ajo që është në lojë, pra, nuk është thjesht sasia e leximit, por marrëdhënia mes vëmendjes dhe të kuptuarit. Kur interpretimi mund të delegohet gjithmonë, vetë interpretimi mund të bëhet më pak i dukshëm si formë pune intelektuale. Kur vështirësia mund të eliminohet gjithmonë, ajo mund të fillojë të duket e panevojshme dhe jo përbërëse e të kuptuarit. Kur përgjigjet ofrohen vazhdimisht përpara se pyetjet të kenë kohë të piqen, aftësia për të qëndruar në pasiguri mund të dobësohet vetë në nivel kulturor. Një rrezik i vërtetë i lidhur me post-alfabetizimin, pra, mund të mos jetë padija, por erozioni i fërkimit intelektual: dobësimi gradual i zakoneve që e bëjnë të mundur kërkimin e qëndrueshëm.
Megjithatë, edhe ky pohim kërkon një sqarim. Do të ishte gabim që mbrojtja e leximit të thellë të shndërrohej në nostalgji për shtypin. Arkivat digjitale mundësojnë forma kërkimi krahasues dhe rikuperimi që do të ishin të paimagjinueshme brenda një mjedisi thjesht të shtypur. Hiperteksti mund të nxisë forma asociative dhe jolineare të leximit. Librat audio mund të mbajnë gjallë takimet e gjata me vepra komplekse përmes modaliteteve të tjera përveç leximit vizual. Edhe AI mund të funksionojë jo thjesht si zëvendësim i interpretimit, por si një bashkëbisedues intelektual që nxit pyetje, nxjerr në pah supozime, gjeneron alternativa dhe e kthen lexuesin te teksti me një grup më të diferencuar pyetjesh.
Çështja, pra, nuk është nëse mediumi i ri është i mirë apo i keq, as nëse alfabetizimi po zëvendësohet thjesht nga post-alfabetizimi. Pyetja më e rëndësishme është se cilat konfigurime të vëmendjes, kujtesës, interpretimit dhe agjencisë kultivojnë, kufizojnë ose bëjnë të mundura media të ndryshme. Një kulturë post-alfabetike mund të mos jetë ajo në të cilën leximi zhduket, por ajo në të cilën leximi bëhet një praktikë mes disa të tjerave brenda një ekologjie më heterogjene të prodhimit të kuptimit. Sfida është të sigurohemi që zgjerimi i mënyrave të disponueshme të komunikimit të mos vijë në kurriz të aftësisë sonë për të qëndruar përballë asaj që nuk mund të përmblidhet, përgjigjet apo zgjidhet menjëherë.
Dija në ndërfaqe
Këtu ekziston një implikim më i gjerë epistemologjik. Dija nuk është prodhuar kurrë në mënyrë të pavarur nga format komunikuese përmes të cilave qarkullon. Mediumi nuk e përcakton mekanikisht dijen, por as dija nuk është indiferente ndaj kushteve të regjistrimit, ruajtjes, rikuperimit dhe interpretimit të saj. Çdo konfigurim — oral, i shkruar, digjital, i ndërmjetësuar nga AI — i bën disa forma dijeje më të lehta për t’u prodhuar dhe të tjera më të vështira për t’u ruajtur. Por asnjë prej tyre nuk duhet të konsiderohet epistemikisht përfundimtar.
Në të vërtetë, mjedisi post-alfabetik mund ta bëjë më të dukshme se kurrë kontestueshmërinë e dijes. Kur një përgjigje mund të gjenerohet menjëherë, pyetja se si është formuluar ajo përgjigje bëhet më e rëndësishme, jo më pak. Kur mund të prodhohen njëkohësisht interpretime të shumta, dallimi mes informacionit dhe të kuptuarit bëhet më i vështirë, por edhe më i rëndësishëm. Sfida, pra, nuk është të rikthejmë ndonjë formë gjoja të pandotur të dijes. Është të zhvillojmë aftësinë kritike për të lëvizur mes formave konkurruese të ndërmjetësimit pa e ngatërruar qasshmërinë me sigurinë.
Drejt një ndërfaqeje post-alfabetike
Inteligjenca artificiale e intensifikon paqartësinë. Ajo nuk kërcënon vetëm leximin; ajo trondit marrëdhëniet e trashëguara mes shkrimit, leximit, interpretimit, kujtesës dhe ndërmjetësimit. Ajo mund ta përmbledhë një libër dhe të dekurajojë leximin e tij — ose të ofrojë një pikënisje që e bën librin të riqashtueshëm. Ajo mund të gjenerojë prozë dhe të nxisë pasivitet — ose të bëhet bashkëbisedues përmes të cilit një shkrimtar zbulon se si të rishikojë, pyesë dhe rimendojë. Ajo mund ta rrafshojë kompleksitetin, por gjithashtu mund ta bëjë kompleksitetin të qasshëm për lexues që përndryshe mund të përjashtoheshin prej tij.
Prandaj, pasojat nuk mund të përcaktohen vetëm nga teknologjia. Ato do të varen nga mënyra se si kapacitetet teknologjike përfshihen në praktikat kulturore, institucionet arsimore dhe zakonet e vëmendjes. I njëjti mjet mund të zvogëlojë agjencinë intelektuale në një kontekst dhe ta zgjerojë atë në një tjetër. Ajo që ka rëndësi nuk është thjesht se çfarë mund të bëjë AI, por se çfarë mësojnë njerëzit të presin prej saj — dhe çfarë pushojnë së bëri vetë kur këto pritshmëri bëhen të zakonshme.
Kjo na rikthen te Goody. E ardhmja nuk ka gjasa të jetë thjesht gojore, thjesht e shkruar ose thjesht post-alfabetike. Ka më shumë gjasa të jetë një ndërfaqe: një konfigurim dinamik dhe i paqëndrueshëm në të cilin të folurit, shkrimi, imazhi, performanca, shtypi, arkivi, rrjeti, algoritmi dhe gjuha e gjeneruar nga makinat bashkëjetojnë, mbivendosen dhe vazhdimisht modifikojnë njëra-tjetrën. Rezultati mund të mos jetë as triumfi, as rënia e alfabetizimit, por shfaqja e një ekologjie komunikuese, vetitë e së cilës ende nuk mund të specifikohen plotësisht.
Gëzimi i leximit buron nga vëmendja e qëndrueshme, zbulimi dhe përfshirja me kompleksitetin — cilësi që po sfidohen gjithnjë e më shumë nga rritja e mediave digjitale dhe AI.
Ajo që ndryshon në këtë ndërfaqe, ndoshta më thellësisht, është marrëdhënia e vjetër mes pranisë dhe mungesës. Oraliteti dikur dukej se privilegjonte praninë, ndërsa shkrimi e ruante gjuhën përtej mungesës së folësit. Komunikimi digjital dhe ai i ndërmjetësuar nga AI po e destabilizojnë gjithnjë e më shumë këtë dallim, duke prodhuar forma pranie që njëkohësisht mund të regjistrohen, riprodhohen, kërkohen dhe nuk varen më nga bashkëprania fizike.
Prandaj, pyetja post-alfabetike nuk është thjesht: Çfarë do ta zëvendësojë leximin? Është: Çfarë konfigurimi i ri i leximit, shkrimit, të folurit, të parit, kujtesës dhe interpretimit të ndërmjetësuar nga makinat po merr formë? Ende nuk e dimë. Por kjo pasiguri nuk është dobësi e argumentit; ajo është pjesë përbërëse e vetë tranzicionit. Mediat e reja rrallë e prodhojnë të ardhmen në formën që fillimisht imagjinohet për to. Ato hyjnë në kultura ekzistuese, përballen me praktika të trashëguara, fitojnë përdorime të paparashikuara, krijojnë varësi të reja, rigjallërojnë aftësi të vjetra në forma të ndryshuara dhe prodhojnë pasoja që tejkalojnë qëllimet e tyre fillestare.
E ardhmja e leximit, pra, mund të mos jetë një zgjedhje mes mbijetesës dhe zhdukjes. Ajo mund të jetë një transformim në ndërfaqe — aty ku oraliteti, e shkruara, vizualja, digjitalja dhe llogaritësja takohen gjithnjë e më shumë, kundërshtojnë, plotësojnë dhe riformësojnë njëra-tjetrën. Ndoshta, pra, shoqëria post-alfabetike nuk është shoqëria pas alfabetizimit. Është shoqëria në të cilën alfabetizimi nuk është më i vetëm. Dhe kjo mund të jetë transformimi më i rëndësishëm: jo zhdukja e leximit ose shkrimit, por shfaqja e një bote komunikuese në të cilën asnjë medium i vetëm nuk mund të pretendojë më një monopol të pakontestueshëm mbi mënyrën se si kultura kujton, interpreton dhe prodhon dije. Pyetja nuk është se cili medium do të mbizotërojë, por çfarë lloj kulture shfaqet kur kufijtë mes tyre bëhen gjithnjë e më të depërtueshëm — dhe kur vëmendja, gjykimi dhe agjencia njerëzore duhet të lundrojnë në një ekologji në të cilën kuptimi nuk prodhohet, ruhet apo interpretohet më nga një mënyrë e vetme komunikimi.
Artikull nga: Faridul Alam, TheDailyStar
Përkthim: Prinderimi.com
