Të gjithë fëmijët ndiejnë shqetësim herë pas here. Kjo është pjesë e natyrshme e rritjes dhe e eksplorimit të botës. Por, kur ky shqetësim kthehet në një mur që e pengon fëmijën të jetojë plotësisht, atëherë kemi të bëjmë me ankthin. Ankthi i fëmijërisë shkon përtej frikës së zakonshme nga errësira apo nga takimi me një qen. Është një ndjenjë e thellë e pasigurisë dhe frikës që mund të ndikojë seriozisht në zhvillimin e tyre, marrëdhëniet sociale dhe funksionimin e përditshëm.
Sipas Qendrave për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve (CDC), më shumë se 9% e fëmijëve të moshës 3 deri në 17 vjeç përballen me një çrregullim ankthi. Këta fëmijë nuk mund t’i përvetësojnë siguritë që prindërit u japin, sado shpesh t’u thoni se gjithçka është në rregull. Siç shpjegon Dr. Tamar Chansky, autor i librit “Lirimi i fëmijës suaj nga ankthi,” ndjenjat e tyre mund të intensifikohen me kalimin e kohës, duke sjellë rezistencë ndaj aktiviteteve të thjeshta, si ngrënia, gjumi apo shkuarja në shkollë. Të kuptuarit e simptomave dhe njohja e llojeve të ndryshme të ankthit janë hapat e parë drejt ndihmës së tyre.
Ku lind ankthi i fëmijërisë?
Shpesh, ankthi tek fëmijët nuk ka një shkaktar të vetëm dhe specifik. Një nga faktorët kryesorë është predispozicioni gjenetik. Psikologu Steven Kurtz, president i Kurtz Psychology Consulting në New York City, thekson se truri i fëmijëve të shqetësuar është i ndjeshëm ndaj rrezikut, si një detektor tymi i vendosur në një nivel shumë më të lartë. Kjo shkakton një reagim më dramatik “lufto ose ik”, edhe ndaj situatave që nuk janë realisht kërcënuese.
Lidhja familjare luan gjithashtu një rol të rëndësishëm. Fëmijët me një prind të shqetësuar kanë deri në shtatë herë më shumë gjasa të zhvillojnë një çrregullim ankthi, sipas studimeve të fundit. Kjo mund të jetë si pasojë e trashëgimisë, ashtu edhe e sjelljes së modeluar. Siç shpjegon Golda Ginsburg, profesoreshë e psikiatrisë në Universitetin e Connecticut, prindërit tepër mbrojtës ose ata që shprehin frikërat e tyre hapur, mund të rrisin rrezikun e ankthit te fëmija.
Situata të vështira si vdekja e një familjari, zhvendosja apo vështirësitë financiare, mund të shërbejnë si një pikë kthese. Një ngjarje e madhe mund ta bëjë fëmijën të ndiejë se jeta e tij nuk është më e parashikueshme, duke e kthyer një ndjenjë të menaxhueshme shqetësimi në një çrregullim të plotë.
Simptomat e ankthit: nga fëmijët e vegjël te ata më të rritur
Ankthi shfaqet ndryshe te fëmijët në varësi të moshës. Te fëmijët e vegjël dhe parashkollorët, të cilët ende nuk kanë fjalor të mjaftueshëm për të shprehur ndjenjat e tyre, simptomat janë kryesisht sjellësore. Një raport kërkimor i vitit 2019 tregoi se 10% e fëmijëve të moshës 2-5 vjeç shfaqin shenja të një çrregullimi ankthi.
Shenjat përfshijnë zemërim ose agresion, qarje të shpeshta, vështirësi në gjumë, ankesa për dhimbje stomaku ose koke pa shkak mjekësor, makthe, dhe tërheqje sociale. Këto shpërthime zemërimi janë shpesh thirrje për ndihmë nga një fëmijë që nuk di si të menaxhojë ndjenjat e tij të thella.
Ndërsa fëmijët rriten, shqetësimet e tyre bëhen më reale dhe komplekse. Rreth moshës 7 apo 8 vjeç, ata kuptojnë se sa shumë gjëra janë jashtë kontrollit të tyre, dhe frikërat kalojnë nga “përbindëshat” në fatkeqësi natyrore apo zhgënjimin e të tjerëve. Dallimi midis shqetësimit normal dhe ankthit të rëndë është se ky i fundit ndërhyn në jetën e tyre. Fëmijët e prekur mund të refuzojnë të marrin pjesë në aktivitete, të shmangin shkollën, ose të kalojnë shumë kohë në infermierinë e shkollës. Gjithashtu, ankthi mund të shkaktojë simptoma fizike si dhimbje koke, dhimbje stomaku, dhe probleme me gjumin.
Llojet kryesore të çrregullimeve të ankthit
Ankthi tek fëmijët shfaqet në disa forma, shpesh në kombinim me njëra-tjetrën.
- Çrregullimi i ankthit të përgjithësuar (ÇAP): Është shqetësimi i tepërt për gjërat e përditshme. Fëmijët shpesh imagjinojnë skenarin më të keq, duke u shqetësuar për performancën në shkollë apo sport. Kjo mund t’i bëjë të kenë sjellje të ngurtë, të jenë të irrituar dhe të kërkojnë vazhdimisht siguri nga prindërit. Stresi mund të manifestohet fizikisht si lodhje ose dhimbje.
- Çrregullimi i ankthit social: Frika nga takimi me njerëz ose nga gjykimi negativ. Kjo bën që fëmija të shmangë shkollën dhe situatat sociale. Ai mund të bëjë shpërthime zemërimi ose të qajë para një situate ku duhet të ndërveprojë me të tjerët.
- Mutizmi selektiv: Fëmija flet lirshëm me familjarët, por bëhet i paralizuar nga ankthi para të tjerëve, duke mos folur fare. Kjo mund të keqkuptohet si arrogancë, por në fakt fëmija është i bllokuar nga frika.
- Çrregullimi i ankthit të ndarjes: Shqetësim ekstrem kur ndahet nga prindërit. Kjo është normale në një moshë të hershme, por kthehet në çrregullim kur frika ndërhyn në funksionimin e përditshëm, pavarësisht moshës. Fëmija mund të ketë vështirësi të flejë vetëm, të shmangë takimet me shokë, ose të ndjekë vazhdimisht prindin e tij.
- Çrregullimi obsesiv-kompulsiv (OCD): Fëmija vuan nga mendime të padëshiruara (obsesione) dhe ndien detyrimin të kryejë rituale (kompulsione) për t’i qetësuar ato. Për shembull, një fobi nga ndotja mund ta detyrojë të lajë duart në mënyrë të përsëritur.
- Fobi specifike: Frika e palogjikshme ndaj një objekti ose situate të caktuar (p.sh. qen, insektet, ujë, zhurmat e larta). Fëmija me fobi do të bëjë gjithçka për ta shmangur atë, gjë që mund të kufizojë rëndë aktivitetet e tij dhe të shkaktojë simptoma fizike si dridhje, marramendje dhe djersitje.
Kërkimi i ndihmës profesionale
Ankthi te fëmijët shpesh mbetet i padiagnostikuar, sepse prindërit mendojnë se fëmija do ta kalojë me kohën, ose se thjesht është natyra e tij. Por, lënia e ankthit pa trajtim mund të rrisë rrezikun e problemeve të tjera në të ardhmen. Rinad Beidas, profesor i psikologjisë në Universitetin e Pensilvanisë, thekson se fëmijët që nuk trajtohen për ankth mund të kenë një rrezik më të lartë të abuzimit me substanca më vonë në jetë.
Për fat të mirë, ankthi është një nga çrregullimet psikologjike më të trajtueshme. Opsionet më të zakonshme janë terapia njohëse-sjellëse (CBT) dhe medikamentet, në varësi të rastit. CBT i mëson fëmijët të njohin dhe menaxhojnë reagimet e tyre ndaj ankthit, ndërsa medikamentet si SSRI (si Prozac) dhe ndonjëherë benzodiazepinat (si Xanax) mund të rekomandohen në rastet e rënda, kur ankthi ndikon seriozisht në funksionimin e përditshëm.
Për prindërit në Kosovë, është e rëndësishme të kuptojnë se çështjet e shëndetit mendor nuk janë tabu, por një sfidë e vërtetë që duhet adresuar me seriozitet. Ndoshta, mungesa e qasjes në shërbime të specializuara ose paragjykimet shoqërore shpesh mund t’i pengojnë prindërit të kërkojnë ndihmë. Por, kërkimi i një psikologu ose këshilltari shkollor është një akt i pjekur dhe i përgjegjshëm. Të ndihmosh fëmijën të përballet me ankthin është një hap i madh drejt ndërtimit të një të ardhmeje më të shëndetshme dhe të qëndrueshme për të.
Si të menaxhojmë ankthin e kthimit në shkollë: 7 arsye pse fëmijët ndihen nën presion
Si mund të ndihmoni në shtëpi?
Nëse ankthi i fëmijës suaj nuk është i rëndë, ka disa taktika që mund t’i aplikoni në shtëpi për ta mbështetur atë.
- Përballojeni frikën, mos e shmangni. Në vend që ta mbani fëmijën larg asaj që e frikëson, ndihmojeni ta përballet gradualisht me frikën, duke e lavdëruar për çdo hap të vogël. Kjo e forcon besimin e tij.
- Zbuloni shkaktarin konkret. Pyesni fëmijën se çfarë e shqetëson specifikisht. Kuptimi i frikës e bën më të lehtë ndihmën.
- Vendosni një rutinë qetësuese para gjumit. Krijoni një ritual pa ekrane, si leximi i një libri ose ushtrime relaksimi, për të qetësuar mendjen dhe trupin.
- Mësojini teknika vetëqetësimi. Mësoni fëmijën si të marrë frymë thellë, të numërojë prapa ose të vizualizojë skena të bukura kur ndien ankth. Kjo i jep atij një ndjenjë kontrolli mbi ndjenjat e tij.
- Vlerësoni shëndetin tuaj mendor. Ankthi i prindërve mund të ndikojë te fëmijët. Kur prindërit menaxhojnë me qetësi situatat stresuese, fëmijët e tyre mësojnë të bëjnë të njëjtën gjë.
