Në përditshmërinë e fëmijëve, një pjesë e madhe e asaj që dëgjojnë, shohin apo mendojnë nuk është domosdoshmërisht fakt. Një shok që nuk i foli në oborr mund të jetë “i zemëruar me mua”; një mësues që dha një vërejtje mund të jetë “i padrejtë”; një fëmijë që nuk e ftoi në lojë mund të “mos e pëlqejë”. Por mes asaj që dimë dhe asaj që mendojmë se dimë, ekziston një dallim i rëndësishëm: supozimi.
Supozimet na ndihmojnë ta kuptojmë shpejt botën, por mund të jenë edhe të gabuara. Për fëmijët, të mësojnë ta dallojnë një fakt nga një përshtypje, mendim apo hamendësim është pjesë e zhvillimit të të menduarit kritik. Studimet tregojnë se fëmijët mund të mësojnë gradualisht të vlerësojnë pretendimet dhe të kërkojnë prova përpara se të nxjerrin përfundime.
Të mos e marrim mendimin për të vërtetë
Një nga mësimet më të vlefshme që prindërit mund t’u japin fëmijëve është të mos e konsiderojnë çdo mendim si fakt. Kur fëmija thotë: “Ai më urrente sepse nuk më përshëndeti”, prindi mund të pyesë me qetësi: “Çfarë të bën të mendosh kështu? A ka ndonjë shpjegim tjetër?”
Kjo nuk do të thotë t’i mësojmë fëmijët të dyshojnë tek të gjithë. Përkundrazi, i mësojmë të jenë të drejtë në gjykimet e tyre dhe të mos i atribuojnë dikujt një qëllim pa e ditur atë.
Mësojini të pyesin: “Si e di?”
Kjo pyetje e thjeshtë mund të bëhet një mjet i fuqishëm. Kur fëmija dëgjon një lajm nga një shok, sheh një video në internet ose krijon një përfundim për dikë, nxiteni të pyesë:
- Çfarë dimë me siguri?
- Nga e kemi marrë këtë informacion?
- A kemi prova?
- A mund të ketë një shpjegim tjetër?
- A po themi një fakt apo po shprehim një mendim?
Në edukimin për të menduarit kritik, pikërisht dallimi mes faktit, opinionit dhe provave është një aftësi themelore.
Prindi duhet ta modelojë këtë sjellje
Fëmijët mësojnë shumë nga mënyra se si të rriturit reagojnë. Nëse prindi thotë: “E di unë çfarë ka menduar ai fëmijë”, pa pasur informacion të mjaftueshëm, fëmija mëson të bëjë të njëjtën gjë. Në vend të kësaj, mund të dëgjojë: “Nuk e dimë ende. Le të mos nxitojmë të gjykojmë.”
Kjo i mëson fëmijës një parim të rëndësishëm: të kërkosh të vërtetën kërkon durim, ndershmëri dhe gatishmëri për të pranuar se mund të mos e dimë gjithçka.
Mësojini se e vërteta është vlerë, jo vetëm informacion
Të mësuarit për të thënë të vërtetën nuk duhet të kufizohet te shmangia e gënjeshtrave. Fëmijët duhet të kuptojnë se ndershmëria, saktësia dhe drejtësia ndaj të tjerëve janë vlera që ndikojnë mënyrën se si ndërtojmë marrëdhënie dhe marrim vendime. Prindi mund ta shpjegojë se të thuash diçka për të cilën nuk je i sigurt, sikur të ishte fakt, mund të dëmtojë dikë tjetër ose të përhapë një informacion të pavërtetë.
Kjo vlerë bëhet edhe më e rëndësishme ndërsa fëmija rritet. Në shkollë, ai do të përballet me informacione nga libra, mësues, shokë dhe interneti. Më vonë, do të duhet të dallojë mes një burimi të besueshëm dhe një pretendimi të pambështetur, të vlerësojë lajmet dhe të mos besojë automatikisht gjithçka që shfaqet në rrjetet sociale. UNESCO e konsideron aftësinë për të verifikuar informacionin dhe për të identifikuar përmbajtjen e rreme apo mashtruese pjesë të rëndësishme të edukimit mediatik.
Krijoni zakonin e “verifikimit”
Këtë aftësi mund ta zhvillojmë që në fëmijëri, pa e kthyer çdo bisedë në një leksion. Kur fëmija thotë: “E pashë në TikTok, prandaj është e vërtetë”, pyeteni: Kush e ka thënë? Nga e di? A mund ta gjejmë edhe në një burim tjetër?
Në vend që t’i tregojmë menjëherë përgjigjen, mund ta mësojmë të kërkojë prova. Të njëjtën qasje mund ta përdorë me një pretendim të dëgjuar në shkollë, një lajm në internet, një video apo edhe një informacion që ia ka treguar një mik. UNESCO rekomandon pikërisht pyetje të tilla si: kush e ka krijuar informacionin, për kë është krijuar dhe nëse burimi është i besueshëm.
Fëmija duhet të mësojë edhe të thotë: Nuk e di
Një nga shenjat më të bukura të edukimit për të vërtetën është kur fëmija kupton se të mos e dish diçka nuk është turp. Përkundrazi, është më e ndershme të thuash “nuk jam i sigurt” dhe të kërkosh informacion sesa të plotësosh boshllëqet me hamendësime.
Prindërit mund ta modelojnë këtë çdo ditë: “Nuk e di përgjigjen. Le ta kontrollojmë së bashku.” Fëmijët mësojnë shumë nga mënyra se si të rriturit sillen me informacionin dhe nga shembulli i tyre i drejtpërdrejtë.
Në fund, edukimi për të vërtetën nuk ka të bëjë vetëm me rritjen e një fëmije që nuk gënjen. Ka të bëjë me rritjen e një njeriu që kërkon të vërtetën, pranon kur gabon, nuk gjykon pa prova dhe nuk e shpërndan një informacion vetëm sepse tingëllon bindës. Këto janë aftësi që do t’i duhen në klasë, në marrëdhënie, në punë dhe në një botë ku informacioni është kudo, por jo gjithmonë i saktë.
Prinderimi.com
