Funksionet ekzekutive dhe shkrimi me dorë janë të lidhura ngushtë. Në këtë artikull do të trajtojmë mënyrën se si funksionet ekzekutive ndikojnë në shkrimin me dorë dhe mënyrat për ta mbështetur këtë aftësi përmes zhvillimit të të menduarit kritik, duke përfshirë edhe efikasitetin në kryerjen e detyrave. Kemi trajtuar një gamë të gjerë vështirësish në shkrimin me dorë dhe aftësitë e funksioneve ekzekutive mund të ndikojnë në këto vështirësi në mënyra të ndryshme.
Funksionet ekzekutive dhe aftësitë e shkrimit me dorë
Aftësitë e funksioneve ekzekutive janë thelbësore për shkrimin me dorë, sepse përfshijnë procese njohëse të nivelit të lartë, të nevojshme për planifikimin, organizimin, fillimin dhe përfundimin e detyrave. Në kontekstin e shkrimit me dorë, këto aftësi luajnë një rol të rëndësishëm në bashkërendimin e komponentëve të ndryshëm të përfshirë në procesin e të shkruarit.
1. Planifikimi: Përpara se të fillojnë të shkruajnë, individët duhet të planifikojnë dhe të organizojnë mendimet e tyre. Kjo përfshin marrjen parasysh të përmbajtjes, strukturës dhe qëllimit të përgjithshëm të detyrës së shkrimit. Hulumtimet sugjerojnë se aftësitë e planifikimit janë të lidhura me korteksin paraballor, një rajon i trurit që lidhet me funksionet ekzekutive.
2. Fillimi i detyrës: Nisja e procesit të shkrimit përfshin fillimin e detyrës dhe ruajtjen e përqendrimit. Vështirësitë në fillimin e detyrës mund të çojnë në shtyrjen e saj ose në vështirësi për t’i hedhur mendimet në letër. Në detyrat e përditshme, përfshirë detyrat specifike, si shkrimi i një teksti sipas një udhëzimi ose plotësimi i një flete pune, aftësia për ta filluar detyrën është një komponent kyç i funksioneve ekzekutive.
3. Organizimi: Organizimi i informacionit në mënyrë koherente dhe të strukturuar është thelbësor për një shkrim efektiv. Kjo përfshin të kuptuarit e strukturës së fjalive dhe paragrafëve.
4. Kujtesa e punës: Kujtesa e punës është aftësia për ta mbajtur dhe përpunuar informacionin në mendje gjatë kryerjes së detyrave njohëse. Gjatë shkrimit me dorë, individët duhet të kujtojnë dhe të zbatojnë mënyrën e formimit të shkronjave, rregullat drejtshkrimore dhe gramatikore.
5. Vetëmonitorimi: Funksionet ekzekutive i ndihmojnë individët të monitorojnë dhe të vlerësojnë performancën e tyre. Në kontekstin e shkrimit me dorë, vetëmonitorimi përfshin kontrollimin e gabimeve drejtshkrimore, formimin e saktë të shkronjave dhe lexueshmërinë e përgjithshme të shkrimit.
Te fëmijët ose individët që kanë vështirësi me funksionet ekzekutive, mund të shfaqen edhe vështirësi në shkrimin me dorë. Terapistët okupacionalë shpesh i trajtojnë këto vështirësi duke përfshirë strategji që përmirësojnë funksionet ekzekutive, si përdorimi i mjeteve ndihmëse vizuale, ndarja e detyrave në hapa më të vegjël dhe përdorimi i teknikave që ndihmojnë kujtesën.
Funksionet ekzekutive dhe të shkruarit
Shkrimi me dorë është një detyrë komplekse. Për të shkruar një fjali, një fëmijë duhet të përpunojë informacionin, të rikujtojë informacione të rëndësishme, të planifikojë atë që dëshiron të shkruajë, të fillojë detyrën e shkrimit, të kryejë veprimet motorike për ta lëvizur lapsin dhe për të formuar shkronjat, të organizojë lëvizjet e shkrimit në faqe, të menaxhojë letrën, qëndrimin e trupit dhe përdorimin e lapsit, të vërejë gabimet dhe të jetë mjaftueshëm fleksibël për t’i pranuar dhe korrigjuar ato.
Aftësitë e funksioneve ekzekutive mund të ndikojnë në lexueshmërinë e shkrimit me dorë dhe disa strategji mund të ndihmojnë në këtë drejtim. Të gjitha këto pjesë të procesit të shkrimit mund të duken të njohura për prindin, mësuesin ose terapistin e një fëmije që ka vështirësi në funksionet ekzekutive.
Funksionet ekzekutive përfaqësojnë aftësinë tonë për t’i kryer gjërat. Ato janë një grup aftësish që na mundësojnë të organizojmë informacionin, të planifikojmë, të mësojmë, të kryejmë disa detyra njëkohësisht, të mbajmë mend, të përcaktojmë përparësitë, të përqendrohemi dhe të veprojmë bazuar në informacionin që kemi.
Shkrimi me dorë dhe aftësitë e funksioneve ekzekutive janë të lidhura në shumë mënyra. Më poshtë paraqiten këshilla dhe strategji për përmirësimin e funksioneve ekzekutive dhe të shkrimit. Për një fëmijë që ka vështirësi me funksionet ekzekutive, shkrimi me dorë mund të jetë mjaft sfidues.
Shkrimi me dorë kërkon perceptim vizual, përpunim ndijor, procese njohëse, aftësi motorike, vetëdije për gabimet dhe aftësi për t’i korrigjuar ato, vetëm për të përfunduar një detyrë me shkrim.
Të gjitha këto përfshihen në aftësinë për të përfunduar detyrat me shkrim duke përdorur funksionet ekzekutive:
- Korrigjimi i gabimeve nga vetë fëmija
- Qëndrimi i përqendruar te detyra
- Fillimi ose nisja e punës me shkrim
- Automatizimi i veprimeve
- Të menduarit fleksibël
- Kujtesa e punës
- Organizimi, përfshirë organizimin e materialeve të shkrimit dhe të mendimeve
- Përfundimi i detyrës
Tani imagjinoni t’i kërkoni një fëmije që ka vështirësi me funksionet ekzekutive të shkruajë një tekst prej pesë fjalish, pas një dite tetëorëshe në shkollë
Kjo ndodh në mjedisin ku fëmija ndihet më rehat për të shfaqur sjelljet e tij, pra në shtëpi, pranë njerëzve të dashur. Situata mund të bëhet e vështirë dhe të çojë në një shpërthim emocional gjatë kryerjes së detyrave të shtëpisë.
Çfarë janë funksionet ekzekutive?
Një nga arsyet që mund ta bëjë një fëmijë të shkruajë mirë në shkollë, por të prodhojë një shkrim krejtësisht të palexueshëm ose shumë të çrregullt në shtëpi, është mungesa ose dobësia e aftësive të funksioneve ekzekutive.
Fëmijët që kanë vështirësi në menaxhimin e këtyre aftësive mund të përballen me probleme në të nxënë, organizim, përfundim të detyrave, kryerje të detyrave të shtëpisë, ruajtje të sendeve të rëndësishme, kujtesë për ta marrë çdo ditë kutinë e ushqimit nga shkolla dhe shumë detyra të tjera të përditshme.
Funksionet ekzekutive janë një grup aftësish mendore që luajnë një rol shumë të rëndësishëm në aktivitetet tona të përditshme. Në shkrimin me dorë përfshihen disa procese mendore, ose aftësi të të menduarit kritik.
Këto procese thelbësore mendore përfshijnë:
- Vëmendjen
- Përqendrimin
- Zgjidhjen e problemeve
- Kontrollin e impulseve
- Kontrollin emocional
- Organizimin
- Fillimin e detyrës
- Përcaktimin e përparësive dhe planifikimin
- Vetëdijen për veten
- Kujtesën e punës
- Fleksibilitetin në të menduar
Lista e kontrollit për aftësitë e funksioneve ekzekutive
Kur bëhet fjalë për vështirësitë në fushat e përmendura më sipër, ekzistojnë mënyra të caktuara se si këto vështirësi shfaqen në praktikë.
Për një fëmijë me çrregullime të funksioneve ekzekutive ose me vështirësi në ndonjërën prej fushave të tyre, mund të jetë e dobishme të kemi një listë kontrolli të aftësive të funksioneve ekzekutive, ose një listë të mënyrave se si ato ndikojnë në shkrim.
Më poshtë janë disa nga mënyrat se si mund të vëreni ndikimin e funksioneve ekzekutive në të shkruar.
Shkrimi me dorë dhe aftësitë e funksioneve ekzekutive
Kur një fëmije i kërkohet të përfundojë një detyrë me shkrim, mund të shfaqet mungesa e aftësive të funksioneve ekzekutive ose pamundësia për t’i përdorur ato në mënyrë efektive.Fëmija mund të tregojë rezistencë ndaj temës së shkrimit, vështirësi për ta filluar detyrën dhe probleme në prodhimin e punës me shkrim.
Këto janë disa shenja të problemeve të funksioneve ekzekutive që mund të shfaqen gjatë shkrimit me dorë:
- Vështirësi në krijimin e ideve
- Vështirësi në shprehjen e qartë të ideve
- Probleme në hedhjen e ideve në letër
- Vështirësi në formimin e shkronjave për të krijuar tekst të shkruar
- Prodhim i thjeshtë ose shumë i kufizuar me shkrim, pavarësisht se fëmija mund t’u përgjigjet me gojë udhëzimeve për shkrim
- Mënyrë e papërshtatshme e mbajtjes së lapsit
- Vështirësi në fillimin e një detyre shkrimi
- Vështirësi në organizimin e hapësirës së punës
- Letër e rrudhosur
- Grisje e letrës gjatë shkrimit ose fshirjes
- Formim i dobët i shkronjave
- Vështirësi në respektimin e vijave dhe në orientimin hapësinor në letër
- Shpejtësi e ngadaltë e shkrimit
- Ankesa për aspektet praktike të shkrimit, si nevoja për ta mprehur lapsin, nevoja për një gomë më të mirë ose një karrige e parehatshme
- Shpejtësi e ngadaltë e shkrimit
- Puna me shkrim nuk i përgjigjet pyetjes ose i përgjigjet vetëm pjesërisht, edhe pse fëmija mund ta japë përgjigjen e plotë me gojë
- Përsëritja e të njëjtave ide në punën me shkrim, sidomos në detyrat me pyetje të hapura
Këshilla dhe strategji për t’i ndihmuar fëmijët që kanë vështirësi me funksionet ekzekutive gjatë shkrimit
Si të përmirësojmë funksionet ekzekutive dhe shkrimin me dorë
Ekzistojnë këshilla dhe forma mbështetjeje që mund të ndihmojnë në përmirësimin e shkrimit me dorë dhe të aftësive të funksioneve ekzekutive.Këto strategji mund ta mbështesin punën me shkrim në shkollë ose gjatë kryerjes së detyrave të shtëpisë.
Provoni strategjitë e mëposhtme:
Ndani detyrat e shkrimit në pjesë më të vogla. Ndajeni një detyrë në disa hapa më të thjeshtë.
Krijoni një plan. Udhëzimet vizuale janë shumë të rëndësishme. Përdorni një marker theksues dhe numra për të krijuar një listë të gjërave që duhen bërë.
Krijoni detyra të shkurtra me nga një hap. Përcaktoni se sa kohë duhet të zgjasë secila prej tyre.
Ruani qëndrueshmërinë. Kryeni detyrat me shkrim dhe detyrat e shtëpisë në një vend të caktuar.
Organizoni hapësirën e punës. Përdorni strategji që ndihmojnë në organizimin e detyrave të shtëpisë.
Mbani materialet e nevojshme në vendin e tyre. Kufizoni numrin e lapsave dhe gomave nga të cilat fëmija duhet të zgjedhë.
Përdorni një kohëmatës. Punoni me hapa të vegjël, duke caktuar kohë për secilin hap.
Jepni udhëzime të qarta për punën me shkrim.
Shënoni çdo detyrë pasi të jetë përfunduar.
Përdorni një tabelë të sjelljes për përfundimin e detyrave të shtëpisë.
Përdorni një sistem shpërblimi me shpërblime konkrete. Në vend të një lodre ose ngjitëseje, fëmija mund të fitojë të drejtën të qëndrojë zgjuar 15 minuta më gjatë të premten, të zgjedhë ëmbëlsirën e familjes për një ditë ose të vendosë çfarë filmi do të shikojë familja gjatë mbrëmjes së filmit.
Përdorni diktimin. Fëmija dikton atë që dëshiron të shkruajë, ndërsa prindi, mësuesi, asistenti ose një nxënës tjetër e shkruan tekstin.
Provoni shtypjen në tastierë në vend të shkrimit me dorë.
Përdorni një listë kontrolli vizuale për aspektet teknike të shkrimit, ku përfshihen:
- Përdorimi i shkronjave të mëdha
- Shenjat e pikësimit
- Fjalitë e plota
- Gramatika
- Drejtshkrimi
- Respektimi i vijave
- Hapësirat ndërmjet fjalëve
- Formimi i shkronjave
Si të përmirësojmë shkrimin me dorë dhe funksionet ekzekutive
Një mënyrë për t’i mbështetur nxënësit është përmes trajnimit ose udhëzimit të specializuar për funksionet ekzekutive, si një metodë për të trajtuar nevoja specifike duke përdorur një model mentorimi. Një mënyrë për të punuar me problemet e shkrimit me dorë që i vërejmë shpesh, së bashku me vështirësitë e funksioneve ekzekutive, është trajtimi i tyre në mënyrë të kombinuar.
Përdorimi i listave të kontrollit, vizatimi i hartave mendore dhe përdorimi i udhëzimeve vizuale mund ta ndihmojnë fëmijën që ka vështirësi me funksionet ekzekutive ta shohë pamjen e përgjithshme të asaj që duhet të arrijë. Ditari i Kontrollit të Impulseve (Impulse Control Journal) shërben pikërisht për këtë qëllim.
Ai është një ditar i printueshëm që fëmijët, adoleshentët dhe të rriturit mund ta përdorin për të kuptuar se çfarë po ndodh me vëmendjen, organizimin, planifikimin, përcaktimin e përparësive dhe aftësi të tjera mendore. Ky ditar mund t’i ndihmojë ata të punojnë me fusha të tilla si zakonet, në mënyrë që të jenë në gjendje të kryejnë detyra të përditshme, si planifikimi i një pune shtëpie ose i një detyre shkollore.
Ditari i Kontrollit të Impulseve i zbërthen funksionet ekzekutive në pjesë më të thjeshta, por këtë e bën në mënyra të lehta dhe argëtuese, pa e bërë procesin tepër shpërqendrues ose mbingarkues. Mjafton të nxirrni ose të printoni faqet që ju nevojiten dhe t’i përdorni vazhdimisht. Ajo që më pëlqen më shumë te ky ditar është fakti se përdoruesi është plotësisht i përfshirë në proces.
Nuk bëhet fjalë vetëm për të krijuar plane për fëmijën, adoleshentin ose individin, por për t’i dhënë atij një rol të vërtetë në situatën e vet dhe në mënyrat se si mund të punohet për përmirësimin e fushave të caktuara. Ata janë vërtet të përfshirë në procesin e zhvillimit të aftësive të funksioneve ekzekutive.
Gjithashtu, ditari ofron një mënyrë për të punuar me shkrimin me dorë përmes listave të shkurtra, kutive të kontrollit, hartave mendore dhe mjeteve të tjera. Prandaj, duke trajtuar së bashku aftësitë e funksioneve ekzekutive dhe shkrimin me dorë, ky proces krijon një mundësi reale për ndryshim.
Autorja: Colleen Beck
Përkthim: Prinderimi.com
