Frika është një emocion i natyrshëm që na ndihmon të dallojmë rrezikun dhe të mbrohemi prej tij. Megjithatë, kur frikësimi shndërrohet në argëtim dhe fëmijët ekspozohen qëllimisht ndaj pamjeve, figurave ose situatave kërcënuese, lind nevoja të reflektojmë mbi ndikimin e këtyre përvojave në zhvillimin e tyre emocional. Në një kohë kur fëmijët mund të ndeshen me përmbajtje të frikshme në mjedisin e tyre dhe në mediat digjitale, prindërit kanë një rol të rëndësishëm në mbrojtjen e ndjenjës së sigurisë dhe mirëqenies së tyre.
1. Truri i fëmijëve është ende në zhvillim
Fëmijët, veçanërisht ata të moshës së hershme, janë ende duke mësuar të dallojnë fantazinë nga realiteti dhe të menaxhojnë emocionet e forta. Një maskë kërcënuese, një figurë e frikshme ose një skenë e papritur mund të shkaktojë një reagim të vërtetë frike, edhe kur rreziku nuk është real.
Sipas raportit Persistent Fear and Anxiety Can Affect Young Children’s Learning and Development, të publikuar më 2010 nga Këshilli Kombëtar Shkencor për Zhvillimin e Fëmijës pranë Universitetit të Harvardit, frika e vazhdueshme dhe ankthi kronik mund të ndikojnë në të nxënë, zgjidhjen e problemeve dhe marrëdhëniet shoqërore. Raporti thekson rëndësinë e mjediseve të sigurta dhe të marrëdhënieve mbështetëse për zhvillimin e shëndetshëm të fëmijëve.
Kjo nuk do të thotë se çdo përvojë e frikshme shkakton dëmtim të trurit. Shqetësimi lidhet veçanërisht me frikën e tepruar ose të vazhdueshme dhe me mungesën e mbështetjes së përshtatshme.
2. Përvojat frikësuese mund të ndikojnë në gjumë dhe qetësinë emocionale
Një përvojë frikësuese mund të vazhdojë ta shqetësojë fëmijën edhe pasi situata ka përfunduar. Disa fëmijë mund të përjetojnë makthe, vështirësi për të fjetur, frikë nga errësira ose nevojë më të madhe për praninë e prindërve.
Një raport teknik i Akademisë Amerikane të Pediatrisë, i botuar në revistën shkencore Pediatrics më 2016, shqyrton lidhjet ndërmjet mediave digjitale, ankthit dhe depresionit te fëmijët. Literatura e shqyrtuar përfshin edhe studime që tregojnë se përmbajtjet mediatike frikësuese mund të shkaktojnë shqetësim emocional dhe probleme me gjumin te disa fëmijë.
Këto reagime nuk janë të njëjta për të gjithë. Mosha, ndjeshmëria individuale dhe përvojat e mëparshme ndikojnë në mënyrën se si fëmija e përjeton frikën. Prandaj, prindërit duhet të jenë të kujdesshëm me ekspozimin ndaj përmbajtjeve që synojnë të tronditin, të frikësojnë ose të krijojnë ndjesi kërcënimi.
3. Frikësimi nuk duhet të përdoret për ta mësuar fëmijën të jetë i guximshëm
Ndonjëherë fëmijët nxiten të përballen me gjëra që i frikësojnë, sepse të rriturit mendojnë se kështu do të bëhen më të fortë. Por ekziston një dallim i rëndësishëm mes ndihmës që i japim një fëmije për të kapërcyer gradualisht një frikë dhe frikësimit të qëllimshëm të tij për argëtim.
Guximi nuk nënkupton mungesën e frikës. Ai zhvillohet kur fëmija mëson t’i kuptojë emocionet e veta, të vlerësojë situatat dhe të përballet me sfidat e përshtatshme për moshën e tij. Për këtë proces, mbështetja e prindërve dhe ndjenja e sigurisë janë thelbësore.
Sipas Qendrës për Zhvillimin e Fëmijës në Harvard, marrëdhëniet mbështetëse dhe zhvillimi i aftësive për përballimin e vështirësive janë elemente të rëndësishme të qëndrueshmërisë emocionale. Fëmijët nuk kanë nevojë të mbingarkohen nga frika për të mësuar të jenë të guximshëm.
4. Si mund t’i ndihmojnë prindërit fëmijët ta kuptojnë dhe menaxhojnë frikën?
Prindërit mund të krijojnë një mjedis ku fëmijët ndihen të sigurt për të shprehur emocionet e tyre, pa u tallur ose turpëruar për atë që ndiejnë.
Disa hapa praktikë janë:
- Të dëgjojnë pa gjykuar. Kur fëmija shpreh frikë, prindërit duhet ta marrin seriozisht shqetësimin e tij dhe të përpiqen të kuptojnë se çfarë e ka shkaktuar.
- Të shpjegojnë dallimin mes fantazisë dhe realitetit. Shpjegimet duhet të jenë të përshtatshme për moshën dhe të mos e minimizojnë frikën që fëmija po përjeton.
- Të kufizojnë përmbajtjet e papërshtatshme. Filmat, videot, lojërat dhe imazhet që përmbajnë skena tmerri ose kërcënimi duhet të vlerësohen sipas moshës dhe ndjeshmërisë së fëmijës.
- Të shmangin frikësimin si mjet edukimi. Kërcënimet, befasitë e qëllimshme dhe tallja me frikën nuk janë zëvendësim për komunikimin dhe udhëzimin prindëror.
- Të ndërtojnë ndjenjën e sigurisë. Rutinat e qëndrueshme, prania e kujdesshme e prindërve dhe komunikimi i hapur e ndihmojnë fëmijën të përballojë emocionet e forta.
Nëse frika vazhdon për një kohë të gjatë ose ndikon në gjumin, shkollimin dhe aktivitetet e përditshme, prindërit mund të kërkojnë këshillën e një profesionisti të shëndetit mendor për fëmijë.
Këshilla për prindërit
1. Mos e ndiqni një traditë vetëm sepse është e përhapur
Fëmijët rriten në një mjedis ku festat dhe trendet shoqërore shpesh paraqiten si aktivitete ku të gjithë duhet të marrin pjesë. Prindërit mund t’i ndihmojnë të kuptojnë se popullariteti nuk është arsye e mjaftueshme për të përvetësuar një traditë. Çdo familje mund të reflektojë mbi kuptimin e festimeve dhe përputhjen e tyre me vlerat që dëshiron t’u përcjellë fëmijëve.
2. Mendoni për mesazhet që u përcjellim fëmijëve
Traditat familjare ndihmojnë në formimin e kuptimit që fëmijët krijojnë për botën përreth tyre. Prindërit mund të shqyrtojnë temat, simbolet dhe aktivitetet që shoqërojnë një festim dhe të vendosin nëse dëshirojnë t’i bëjnë pjesë të përvojave të fëmijëve të tyre. Kjo është një mundësi për të diskutuar vlerat familjare dhe për të bërë zgjedhje të vetëdijshme.
3. Mos e përdorni frikën si argëtim
Maskat kërcënuese, imazhet e frikshme dhe videot që synojnë të tronditin mund të shkaktojnë shqetësim te disa fëmijë. Prindërit duhet të marrin parasysh moshën, ndjeshmërinë dhe reagimet emocionale të tyre. Nuk është e nevojshme që fëmijët të ekspozohen ndaj frikës së panevojshme për t’u argëtuar ose për të mësuar guximin.
4. Ndihmojini fëmijët t’i rezistojnë presionit të shoqërisë
Një fëmijë mund të dëshirojë të marrë pjesë në një aktivitet vetëm sepse po marrin pjesë shokët e tij. Në vend që ta trajtojnë këtë dëshirë si mosbindje, prindërit mund ta përdorin si rast për të zhvilluar mendimin kritik dhe aftësinë për të marrë vendime. Fëmijët mund të mësojnë se është e pranueshme të zgjedhin ndryshe, edhe kur shumica vepron në një mënyrë tjetër.
5. Ofroni alternativa që krijojnë kujtime pozitive
Kur një familje vendos të mos e festojë Halloween-in, është e dobishme që fëmijët të kenë alternativa të këndshme. Një mbrëmje me lojëra familjare, tregime, aktivitete krijuese, gatim së bashku ose një shëtitje në natyrë mund të krijojë mundësi për afërsi dhe bashkëpunim. Qëllimi nuk është thjesht të zëvendësohet një festë me një tjetër, por të kultivohen përvoja që pasqyrojnë vlerat e familjes.
6. Shpjegoni vendimet tuaja pa i frikësuar fëmijët
Nëse vendosni të mos e festoni Halloween-in, shpjegoni arsyet në mënyrë të qetë dhe të përshtatshme për moshën e fëmijës. Shmangni kërcënimet, turpërimin ose paraqitjen e fëmijëve të tjerë si të këqij për shkak të zgjedhjeve të familjeve të tyre. Një vendim i shpjeguar me qartësi dhe respekt i ndihmon fëmijët të kuptojnë parimet e familjes pa zhvilluar armiqësi ndaj të tjerëve.
7. Bëhuni shembull i zgjedhjeve të vetëdijshme
Fëmijët mësojnë shumë nga mënyra se si prindërit i marrin vendimet e tyre. Kur të rriturit shqyrtojnë me kujdes traditat, mediat dhe aktivitetet ku marrin pjesë, ata u tregojnë fëmijëve se jo çdo gjë që është e përhapur duhet ndjekur automatikisht. Kjo i ndihmon të zhvillojnë bindje të menduara, përgjegjësi dhe respekt për parimet e tyre.
Përfundim: Argëtimi nuk duhet të vijë në kurriz të qetësisë së fëmijës
Në periudha kur fëmijët ekspozohen ndaj figurave të frikshme, maskave kërcënuese dhe përmbajtjeve që e paraqesin frikën si argëtim, prindërit duhet të reflektojnë mbi mesazhet që marrin fëmijët dhe mbi ndikimin që këto përvoja mund të kenë te ta.
Jo çdo fëmijë reagon njësoj dhe jo çdo përvojë e frikshme ka pasoja afatgjata. Megjithatë, kjo nuk e bën të panevojshme kujdesin prindëror. Fëmijët kanë nevojë të mësojnë se emocionet e tyre meritojnë respekt, se siguria është e rëndësishme dhe se guximi nuk kërkon të ekspozohen ndaj frikës së panevojshme.
Prindërimi i përgjegjshëm nënkupton të mos e trajtojmë frikën e fëmijës si burim argëtimi, por si një emocion që duhet kuptuar, udhëhequr dhe menaxhuar me kujdes.
Burimet shkencore
- National Scientific Council on the Developing Child, Harvard University (2010). Persistent Fear and Anxiety Can Affect Young Children’s Learning and Development: Working Paper No. 9. Lexo raportin
- American Academy of Pediatrics (2016). Digital Media, Anxiety, and Depression in Children. Pediatrics. Lexo raportin
- Center on the Developing Child, Harvard University. Supportive Relationships and Active Skill-Building Strengthen the Foundations of Resilience. Burimet e Harvardit mbi zhvillimin e fëmijës
