Pikat e Leximit
Ky udhëzues përmbledh etapat kryesore në zhvillimin e aftësive të leximit. Mbani parasysh se fëmijët zhvillohen me ritme të ndryshme dhe mund të kalojnë më shumë ose më pak kohë në secilën fazë. Nëse keni shqetësime, këshillohuni me mjekun, mësuesin ose një specialist të leximit në shkollën e fëmijës suaj. Ndihma e hershme është thelbësore për të mbështetur fëmijët me vështirësi në lexim.
Prindërit dhe mësuesit mund të krijojnë një mjedis të pasur me libra dhe gjuhë të folur që nga fëmijëria e hershme. Qendrat cilësore të kujdesit për fëmijët, programet e parakopshtit dhe ambientet familjare të mbushura me libra ndihmojnë në zhvillimin e aftësive të leximit.
Fëmijëria (0-1 vjeç)
Fëmijët në këtë fazë zakonisht fillojnë të:
- Kuptojnë se gjestet dhe tingujt përcjellin kuptim.
- Përgjigjen kur u flitet.
- Drejtojnë vëmendjen te persona ose objekte.
- Njohin dhe kuptojnë mbi 50 fjalë.
- Kapin libra dhe kthejnë faqet me ndihmë.
- Reagojnë ndaj tregimeve dhe figurave duke vokalizuar ose prekur fotografitë.
Fëmijët e vegjël (1-3 vjeç)
Në këtë moshë, fëmijët fillojnë të:
- Përgjigjen ndaj pyetjeve rreth librave, si “Ku është lopa?” ose “Çfarë thotë lopa?”.
- Emërtojnë imazhe të njohura.
- Identifikojnë objekte kur dëgjojnë emrin e tyre.
- Pretendojnë se lexojnë libra.
- Plotësojnë fjalitë në libra që i njohin mirë.
- Shkarravisin në letër.
- Njohin emrat e disa librave dhe identifikojnë kopertinat e tyre.
- Kthejnë faqet e librave të trashë (board books).
- Kanë një libër të preferuar dhe kërkojnë ta dëgjojnë shpesh.
Parashkollor i hershëm (3 vjeç)
Në këtë fazë, fëmijët zakonisht fillojnë të:
- Eksplorojnë libra në mënyrë të pavarur.
- Dëgjojnë tregime më të gjata të lexuara me zë të lartë.
- Ritregojnë histori të njohura.
- Këndojnë këngën e alfabetit me ndihmë.
- Krijojnë simbole që i ngjajnë shkrimit.
- Njohin shkronjën e parë të emrit të tyre.
- Kuptojnë ndryshimin mes shkrimit dhe vizatimit.
- Imitojnë veprimin e leximit të një libri me zë të lartë.
Parashkollor i vonshëm (4 vjeç)
Fëmijët në këtë moshë zakonisht fillojnë të:
- Njohin shenja dhe etiketa të njohura në tabela ose paketime.
- Identifikojnë fjalë që rimojnë.
- Emërtojnë disa shkronja të alfabetit (një objektiv i mirë është 15-18 shkronja të mëdha).
- Njohin shkronjat në emrin e tyre.
- Shkruajnë emrin e tyre.
- Përputhin shkronjat me tingujt e tyre.
- Dallojnë rrokjet në fjalë.
- Përdorin shkronja për të provuar të shkruajnë fjalë.
- Kuptojnë që teksti lexohet nga e majta në të djathtë dhe nga lart poshtë.
- Ritregojnë histori që u janë lexuar.
Kopshti i fëmijëve (5 vjeç)
Në këtë fazë, fëmijët zakonisht fillojnë të:
- Krijojnë fjalë që rimojnë.
- Përputhin disa fjalë të folura me ato të shkruara.
- Shkruajnë disa shkronja, numra dhe fjalë.
- Njohin disa fjalë të zakonshme në shtyp.
- Parashikojnë ngjarjet e ardhshme në një histori.
- Identifikojnë tingujt fillestarë, përfundimtarë dhe të mesëm të fjalëve të shkurtra.
- Manipulojnë tinguj të ndryshëm në të folur.
- Kuptojnë përkufizimet e disa fjalëve.
- Lexojnë fjalë të thjeshta në izolim dhe në kontekst.
- Ritregojnë idenë kryesore të një historie dhe organizojnë ngjarjet në renditje të saktë.
Klasa e parë dhe e dytë (6-7 vjeç)
Në këtë fazë, fëmijët zakonisht fillojnë të:
- Lexojnë histori të njohura.
- Deshifrojnë fjalë të panjohura.
- Përdorin kontekstin dhe ilustrimet për të kuptuar fjalë të reja.
- Përdorin shenjat e pikësimit dhe shkronjat e mëdha në shkrim.
- Vetëkorrigjohen kur lexojnë me zë të lartë.
- Shprehin kuptimin e një historie përmes vizatimeve.
- Shkruajnë me një strukturë logjike (fillim, mes, fund).
Klasa e dytë dhe e tretë (7-8 vjeç)
Në këtë moshë, fëmijët zakonisht fillojnë të:
- Lexojnë në mënyrë të pavarur libra më të gjatë.
- Lexojnë me zë të lartë duke përdorur theksimin dhe shprehjen e duhur.
- Përdorin kontekstin për të kuptuar fjalë të panjohura.
- Kuptojnë ndarjen e tekstit në paragrafë dhe fillojnë ta zbatojnë atë në shkrim.
- Përdorin me saktësi shenjat e pikësimit.
- Shkruajnë shënime si mesazhe telefonike ose email.
- Kuptojnë humorin në tekst.
- Përdorin fraza dhe shprehje të reja që kanë dëgjuar.
- Rishikojnë dhe ilustrojnë shkrimet e tyre.
Nga klasa e katërt në të tetë (9-13 vjeç)
Në këtë periudhë, fëmijët zakonisht fillojnë të:
- Lexojnë dhe kuptojnë lloje të ndryshme tekstesh, si biografitë, poezitë dhe trillimet.
- Analizojnë tekste shpjeguese, narrative dhe bindëse.
- Gjejnë informacione specifike nga burime të ndryshme, si librat shkencorë.
- Identifikojnë marrëdhëniet mes objekteve dhe koncepteve.
- Dallojnë figurat letrare si krahasimet dhe metaforat.
- Identifikojnë elementët kryesorë të një historie, si koha, vendi, ngjarjet dhe zgjidhja.
- Lexojnë dhe shkruajnë për një temë të caktuar me stilin e duhur.
- Analizojnë tekste për të nxjerrë kuptimin e tyre të thellë.
Rishikuar nga: Cynthia M. Zettler-Greeley, PhD
