Kriza e shëndetit mendor tek të rinjtë
Shëndeti mendor i adoleshentëve ka hyrë në një periudhë të ndërlikuar. Raportet ndërkombëtare tregojnë rritje të depresionit, ankthit dhe mendimeve vetëvrasëse tek të rinjtë, sidomos pas pandemisë. Të dhënat e CDC në vitin 2023 treguan se më shumë se një e pesta e nxënësve të shkollave të mesme kishin menduar seriozisht për vetëvrasje.
Vajzat adoleshente rezultojnë më të prekura nga trishtimi i thellë dhe nga dhuna seksuale. Edhe pse këto të dhëna janë nga Shtetet e Bashkuara, trendi po shfaqet edhe në Europë dhe në vendet e rajonit tonë. Shkaku kryesor është kombinimi i presionit shkollor, ndikimit të mediave sociale dhe izolimit social.
Faktorët që nxisin shqetësimet tek adoleshentët
Ekspertët theksojnë disa elementë që e përkeqësojnë gjendjen e të rinjve: bullizmi, krahasimet e vazhdueshme online, përdorimi i tepërt i teknologjisë, mungesa e gjumit, stresi akademik dhe fragmentimi i jetës familjare.
Një raport i Mental Health Foundation (2024) thekson se kalimi i më shumë se katër orëve në ditë në rrjetet sociale lidhet me rritje të rrezikut të depresionit dhe vetmisë. Këto përvoja nuk janë vetëm teorike, por shfaqen çdo ditë në shkolla dhe mjedise familjare.
Pse të rinjtë kanë shëndet mendor kaq të dobët? Shpjegon psikologu
Biseda e hapur në familje
Prindërit duhet të krijojnë një klimë besimi dhe sigurie në shtëpi. Bisedat e rregullta dhe të sinqerta janë një ndër mjetet më të fuqishme. Pyetjet e thjeshta si “Si je sot?” apo “Çfarë të shqetëson më shumë?” mund të hapin dritare komunikimi. Sipas Fondacionit Amerikan për Parandalimin e Vetëvrasjeve, të pyeturit drejtpërdrejt një fëmijë nëse ka mendime vetëvrasëse nuk e shton rrezikun, por e ul izolimin që ata ndiejnë. Ajo që ka rëndësi është dëgjimi pa gjykim dhe pranimi i emocioneve të tyre.
Roli i shkollës dhe mësuesve
Mësuesit dhe këshilltarët shkollorë kanë rol vendimtar. Njohja e shenjave paralajmëruese, si tërheqja e papritur nga shoqëria, ndryshimet e forta në humor apo rënia e papritur e performancës akademike, është thelbësore për ndërhyrje të hershme. Në disa vende të Europës janë aplikuar programe të integruara për mirëqenien mendore në shkolla, duke përfshirë orë edukimi emocional dhe trajnime për mësuesit.
Një raport i European Youth Mental Health Alliance (2023) sugjeron që çdo shkollë të ketë një plan të qartë për ndërhyrje në raste krize.
Në Kosovë, situata mbetet e ndjeshme. Hulumtimet e Institutit Kombëtar të Shëndetit Publik në vitin 2024 treguan se rreth 30% e adoleshentëve raportojnë simptoma të ankthit të moderuar ose të lartë.
Përdorimi i rrjeteve sociale, mungesa e shërbimeve psikologjike të qasshme dhe presioni i mjedisit shoqëror janë ndër faktorët kryesorë. Shumë prindër nuk dinë si të reagojnë, ndërsa stigma për kërkimin e ndihmës profesionale mbetet ende e fortë. Kjo e bën të domosdoshme hapjen e bisedave publike dhe ofrimin e më shumë shërbimeve në nivel komunitar.
Burime dhe mbështetje të qasshme
Përveç bisedës në familje dhe mbështetjes në shkollë, është e rëndësishme të njihen burimet profesionale. Në nivel global, shërbimet e urgjencës për shëndetin mendor dhe aplikacionet e dedikuara për ndihmë emergjente kanë treguar efekt pozitiv. Aplikacione si notOK apo platformat e këshillimit online po përdoren gjithnjë e më shumë nga të rinjtë. Në Kosovë, disa organizata joqeveritare kanë hapur linja ndihme dhe grupe mbështetjeje për adoleshentët që përballen me kriza emocionale.
Hapat që mund të ndërmarrin prindërit
Prindërit mund të ndihmojnë në mënyra konkrete: duke vendosur kufij të shëndetshëm për përdorimin e teknologjisë, duke inkurajuar aktivitetet fizike, duke u angazhuar në aktivitete të përbashkëta familjare dhe duke u interesuar për rrethin shoqëror të fëmijëve. Një prind që është i pranishëm, i durueshëm dhe i gatshëm për të dëgjuar, shpesh është faktori që ndryshon rrjedhën e një krize. E rëndësishme është të mos anashkalohen shenjat dhe të mos lihet fëmija të përballet i vetëm me sfidat e tij.
Kriza e shëndetit mendor tek adoleshentët është reale dhe kërkon vëmendje të menjëhershme. Familja, shkolla dhe komuniteti janë hallka që duhet të funksionojnë së bashku. Me komunikim të hapur, mbështetje të vazhdueshme dhe akses më të mirë në shërbime profesionale, është e mundur që fëmijët tanë të kalojnë këtë periudhë të ndërlikuar me më shumë forcë dhe shpresë.
