Në një moshë kur ende po zbulon botën, fëmijës shpesh i kërkohet të dijë çfarë i pëlqen, në cilën fushë është i talentuar dhe, më vonë, çfarë profesioni dëshiron të zgjedhë. Përgjigjja “nuk e di” mund të interpretohet nga të rriturit si mungesë motivimi ose iniciative. Megjithatë, nga këndvështrimi i psikologjisë së zhvillimit, pasiguria mbi interesat personale nuk është domosdoshmërisht një vështirësi. Ajo mund të jetë pjesë e natyrshme e procesit përmes të cilit fëmija ndërton njohjen e vetvetes.
Interesat nuk shfaqen gjithmonë si prirje të qarta që në fëmijërinë e hershme. Ato formohen dhe ndryshojnë në ndërveprim me përvojat, mjedisin familjar, shkollën dhe mundësitë për të eksploruar. Një fëmijë që nuk ka pasur rastin të provojë aktivitete të ndryshme mund të mos ketë ende informacion të mjaftueshëm për të kuptuar se çfarë e tërheq.
Vetënjohja zhvillohet përmes përvojës, jo vetëm përmes pyetjeve
Hulumtimet mbi zhvillimin e interesave, veçanërisht modeli me katër faza i psikologeve Suzanne Hidi dhe K. Ann Renninger, tregojnë se interesi mund të nisë nga një përvojë që zgjon kureshtjen dhe të zhvillohet gradualisht përmes angazhimit të përsëritur.
Kjo do të thotë se një aktivitet që fillimisht nuk duket tërheqës mund të bëhet interesant pasi fëmija fiton njohuri dhe përjeton përparim. Po kështu, një interes i përkohshëm nuk është domosdoshmërisht tregues i një talenti të qëndrueshëm.
Për prindërit, ky dallim është thelbësor. Në vend që të kërkojnë një përgjigje të menjëhershme për talentin e fëmijës, ata mund të vëzhgojnë çfarë e bën atë kureshtar, ku përqendrohet me dëshirë dhe cilat aktivitete dëshiron t’i përsërisë.
Kur pritshmëritë e të rriturve ndikojnë në zgjedhjet e fëmijës
Teoria e vetëvendosjes, e zhvilluar nga Edward Deci dhe Richard Ryan, identifikon autonominë, kompetencën dhe lidhjen me të tjerët si tri nevoja themelore psikologjike që mbështesin motivimin. Një meta-analizë e 144 studimeve me mbi 79 mijë nxënës gjeti lidhje pozitive ndërmjet mbështetjes së autonomisë, përmbushjes së këtyre nevojave dhe motivimit të nxënësve.
Kjo ka rëndësi edhe në kontekstin e familjeve në Kosovë, ku zgjedhjet arsimore dhe profesionale mund të ndikohen nga pritshmëritë familjare, siguria ekonomike apo prestigji i një profesioni. Kur një fëmijë orientohet vazhdimisht drejt aktiviteteve që të rriturit i konsiderojnë të vlefshme, ai mund të ketë më pak hapësirë për të dalluar preferencat e veta nga ato të familjes.
Mbështetja prindërore nuk nënkupton mungesë orientimi. Përkundrazi, ajo kërkon një ekuilibër ndërmjet udhëzimit dhe lirisë për të zgjedhur.
Interesi dhe aftësia nuk janë e njëjta gjë
Një nxënës mund të ketë rezultate të mira në matematikë pa dëshiruar të merret me të jashtë shkollës. Një tjetër mund ta pëlqejë muzikën, megjithëse ende nuk ka zhvilluar aftësi të dallueshme në këtë fushë. Prandaj, vlerësimi i potencialit të fëmijës nuk duhet të kufizohet te notat ose te rezultatet e menjëhershme.
Prindërit mund të vëzhgojnë tri dimensione: çfarë e tërheq fëmijën, çfarë arrin të bëjë dhe çfarë është i gatshëm të mësojë. Dëshira për t’u përmirësuar, për të eksperimentuar dhe për t’u rikthyer te një aktivitet mund të japë informacion po aq të vlefshëm sa suksesi fillestar.
Si mund ta mbështesin prindërit procesin e zbulimit?
Një mënyrë praktike është krijimi i mundësive të rregullta për eksplorim, pa e kthyer çdo aktivitet në detyrim apo garë. Gjatë një muaji, fëmija mund të provojë aktivitete nga tri fusha: krijimtaria, zgjidhja praktike e problemeve dhe bashkëpunimi me të tjerët. Këto mund të përfshijnë vizatimin, ndërtimin, gatimin, sportin, leximin ose organizimin e një aktiviteti të vogël.
Pas secilës përvojë, prindi mund ta ftojë të reflektojë mbi atë që i pëlqeu, çfarë e sfidoi dhe nëse dëshiron ta provojë përsëri.
Për fëmijët e moshës 4–7 vjeç, eksplorimi mund të zhvillohet kryesisht përmes lojës. Në moshën 8–12 vjeç, mund të përdoret një ditar i thjeshtë interesash, ndërsa adoleshentët mund të përfshihen në projekte, klube, aktivitete vullnetare dhe biseda me profesionistë të fushave të ndryshme.
Këto aktivitete nuk synojnë të përcaktojnë përfundimisht talentin, por të krijojnë mundësi për vetënjohje.
Kur pasiguria kërkon vëmendje të veçantë?
Fakti që një fëmijë nuk ka interesa të qarta nuk përbën vetvetiu arsye për shqetësim. Megjithatë, nëse mungesa e interesit shoqërohet me humbje të vazhdueshme të kënaqësisë, tërheqje nga aktivitetet e mëparshme, izolim ose ndryshime të dukshme emocionale, prindërit duhet të kërkojnë këshillim profesional.
Në fund, njohja e vetvetes nuk është një detyrë që duhet përfunduar brenda një moshe të caktuar. Është një proces që zhvillohet përmes përvojave, marrëdhënieve dhe mundësive për të bërë zgjedhje. Detyra e prindit nuk është t’ia përcaktojë fëmijës të ardhmen, por t’i krijojë kushtet që ai të zbulojë gradualisht interesat, aftësitë dhe drejtimin e vet.
Roli i mësuesve: Si t’i identifikojnë nevojat e nxënësve dhe t’i orientojnë prindërit?
Mësuesit janë ndër personat e parë që mund të vërejnë nevojën e një nxënësi për mbështetje në zhvillimin personal. Hezitimi për të shprehur mendimet, frika nga gabimet, vështirësitë në organizimin e detyrave apo pasiguria në vendimmarrje mund të jenë sinjale që meritojnë vëmendje.
Përmes vëzhgimit të vazhdueshëm, bisedave individuale dhe bashkëpunimit me psikologun ose pedagogun e shkollës, mësuesi mund të identifikojë fushat ku nxënësi ka nevojë për mbështetje. Gjatë takimeve me prindërit, është e rëndësishme të paraqiten shembuj konkretë të sjelljes dhe përparimit të fëmijës, pa vendosur etiketime apo diagnoza.
Nëse vështirësitë lidhen me organizimin, motivimin ose përcaktimin e objektivave, mësuesi mund t’i informojë prindërit për mundësitë e mentorimit apo coaching-ut të përshtatshëm për moshën. Ndërsa kur vërehen shqetësime të vazhdueshme emocionale, ndryshime të theksuara në sjellje ose vështirësi serioze në të nxënë, orientimi drejt psikologut shkollor dhe profesionistëve të tjerë të kualifikuar duhet të ketë përparësi.
Roli i mësuesit nuk është të diagnostikojë nxënësin, por të ndërtojë një urë bashkëpunimi ndërmjet shkollës, familjes dhe profesionistëve përkatës.
Kur duhet të shqetësohen prindërit?
Mungesa e një interesi të qartë nuk është vetvetiu problem. Megjithatë, nëse fëmija humbet vazhdimisht kënaqësinë nga aktivitetet që më parë i pëlqenin, izolohet ose shfaq ndryshime të dukshme emocionale, këshillohet konsultimi me psikologun apo profesionistin shëndetësor.
Detyra e prindit nuk është t’ia zbulojë fëmijës një talent me çdo kusht, por t’i krijojë mundësi që ai të zbulojë veten. Fëmija nuk ka nevojë ta dijë sot se çfarë do të bëhet nesër. Ka nevojë të mësojë se kush është, çfarë e tërheq dhe se ka të drejtë të eksplorojë, të ndryshojë mendim dhe të zhvillohet.
Prinderimi.com
