Në një botë ku fëmijët përballen çdo ditë me informacione nga interneti, rrjetet sociale, videot dhe bisedat me të tjerët, aftësia për të dalluar atë që mund të vërtetohet nga ajo që dikush thjesht beson ose mendon është thelbësore. Të mësuarit për të bërë pyetje, për të kërkuar prova dhe për të shqyrtuar burimet i ndihmon fëmijët të zhvillojnë mendimin kritik dhe të marrin vendime më të informuara.
Dita Ndërkombëtare e Skepticizmit (International Skeptics Day) na ofron një mundësi për të reflektuar mbi rëndësinë e kuriozitetit, arsyetimit dhe verifikimit të informacionit. Skepticizmi, në këtë kuptim, nuk nënkupton mosbesim ndaj gjithçkaje, por gatishmëri për të mos e pranuar një pretendim pa e shqyrtuar atë. Për prindërit dhe mësuesit, kjo është një mundësi për t’i ndihmuar fëmijët të bëhen mendimtarë të pavarur, pa humbur respektin për mendimet dhe përvojat e të tjerëve.
Faktet dhe opinionet: Cili është dallimi?
Fakti është një pohim që mund të verifikohet përmes vëzhgimit, dokumenteve, matjeve ose burimeve të besueshme. Për shembull, pohimi se uji ngrin rreth temperaturës 0°C në kushte standarde të presionit mund të testohet dhe të verifikohet. Opinioni, nga ana tjetër, shpreh një mendim, vlerësim ose preferencë personale. Pohimi se dimri është stina më e bukur është opinion, sepse njerëzit mund ta përjetojnë dhe vlerësojnë atë ndryshe.
Megjithatë, dallimi nuk është gjithmonë i thjeshtë. Një fjali mund të përmbajë një fakt dhe një interpretim të tij. Për shembull, pohimi se një nxënës ka marrë notën pesë mund të verifikohet, ndërsa pohimi se ai është nxënësi më i zgjuar i klasës është një vlerësim që kërkon kritere dhe prova të tjera.
Po ashtu, një opinion mund të mbështetet në fakte, ndërsa një pohim i paraqitur si fakt mund të jetë i pasaktë. Prandaj, fëmijët duhet të mësojnë jo vetëm ta identifikojnë llojin e pohimit, por edhe të pyesin se çfarë provash e mbështesin atë.
Si zhvillohet mendimi kritik te fëmijët?
Mendimi kritik nuk lind vetëm nga grumbullimi i njohurive, por edhe nga mënyra se si fëmijët mësojnë t’i shqyrtojnë ato. Sipas Shoqatës Amerikane të Psikologjisë (APA), fëmijët krijojnë ide paraprake bazuar në përvojat e tyre, të cilat mund të jenë të sakta ose të pasakta. Prandaj, mësimi bëhet më efektiv kur të rriturit kuptojnë se si arsyetojnë fëmijët dhe i ndihmojnë t’i rishqyrtojnë bindjet e tyre.
Prindërit dhe mësuesit mund ta mbështesin këtë proces përmes disa metodave praktike.
1. Të bëjnë pyetje që nxisin arsyetimin. Në vend që t’ua japin menjëherë përgjigjet, mund t’i pyesin fëmijët: Si e di këtë? Çfarë provash ke? A mund të ketë një shpjegim tjetër? Këto pyetje i ndihmojnë të dallojnë atë që dinë nga ajo që supozojnë.
2. Të analizojnë së bashku informacionet. Kur fëmijët ndeshen me një pretendim në internet, prindërit mund t’i ndihmojnë të kontrollojnë burimin, datën e publikimit dhe provat që e mbështesin. UNICEF thekson rëndësinë e edukimit mediatik dhe të aftësisë për të vlerësuar besueshmërinë e informacionit.
3. Të përdorin metodën “Pretendimi, prova, pyetja”. Kjo metodë, e zhvilluar nga Project Zero në Shkollën e Edukimit të Harvardit, i udhëzon nxënësit të identifikojnë një pretendim, të gjejnë prova që e mbështesin dhe të shtrojnë pyetje për atë që mbetet e paqartë. Për shembull, nëse një fëmijë thotë se një ushqim është i shëndetshëm, mund të shqyrtojë përbërësit dhe burimet e besueshme përpara se të nxjerrë përfundim.
4. Të krijojnë hapësirë për mendime të ndryshme. Në klasë dhe në familje, fëmijët duhet të mësojnë se mund të mos pajtohen me dikë pa e nënçmuar atë. Një diskutim i shëndetshëm kërkon dëgjim, argumentim dhe gatishmëri për ta ndryshuar mendimin kur shfaqen prova më të mira.
5. Të jenë vetë shembull. Kur prindërit pranojnë se nuk e dinë një përgjigje, kërkojnë informacion ose korrigjojnë një gabim, u tregojnë fëmijëve se të mësuarit vazhdon gjatë gjithë jetës.
Të mësojmë të pyesim, jo vetëm të besojmë
Të zhvillosh mendimin kritik nuk do të thotë të dyshosh në gjithçka, por të dish kur duhet të kërkosh më shumë informacion. Fëmijët kanë nevojë të kuptojnë se faktet kërkojnë verifikim, opinionet mund të ndryshojnë dhe bindjet personale nuk janë gjithmonë prova.
Në Ditën Ndërkombëtare të Skepticizmit, le t’i inkurajojmë fëmijët të jenë kureshtarë, të bëjnë pyetje dhe të kërkojnë arsye për atë që besojnë. Qëllimi nuk është t’u mësojmë çfarë të mendojnë, por si të mendojnë.
Prinderimi.com
