Aftësitë e të menduarit kritik
Të menduarit kritik është një proces i qëllimshëm i të menduarit, i cili përfshihet në kryerjen e detyrave. Në këtë artikull do ta analizojmë më hollësisht të menduarit kritik. Kjo aftësi thelbësore e funksioneve ekzekutive na ndihmon të përmbushim detyra komplekse. Le të flasim për të menduarit kritik te fëmijët!
Të menduarit kritik është një koncept i gjerë që përfshin shumë aftësi, duke përfshirë funksionet ekzekutive, të menduarit, veprimin dhe vetërregullimin.
Çfarë është të menduarit kritik?
Le të fillojmë me funksionet ekzekutive. Ato përfshijnë aftësi të të menduarit kritik si planifikimi, organizimi, përcaktimi i përparësive, menaxhimi i kohës, kujtesa e punës, vëmendja dhe aftësi të tjera.
Të menduarit kritik është i ngjashëm dhe kërkon përdorimin e funksioneve ekzekutive. Ai përfshin vëzhgimin dhe analizën, vetëreflektimin, interpretimin e informacionit të disponueshëm, vlerësimin dhe nxjerrjen e përfundimeve (duke u mbështetur në kujtesën e punës), zgjidhjen e problemeve (metakognicionin) dhe vendimmarrjen.
Brenda procesit të të menduarit kritik ekzistojnë shumë procese mendore dhe veprime që na mundësojnë t’i çojmë detyrat deri në përfundim.
Më parë kemi diskutuar se funksionet ekzekutive nuk arrijnë pjekurinë e plotë deri në moshën e rritur. Është e rëndësishme ta kuptojmë këtë fakt, sepse shpesh presim që fëmijët dhe adoleshentët të tregojnë pjekuri në vendimmarrje dhe në aftësitë e tyre metakognitive.
Por a bëhet fjalë për të menduar kritik apo për të menduar strategjik?
Të menduarit strategjik dhe të menduarit kritik
Të menduarit strategjik mund të njihet më shumë si një term i përdorur në biznes, i cili përshkruan vendimet e zgjuara që ndihmojnë një biznes të arrijë sukses. Megjithatë, ekzistojnë ngjashmëri ndërmjet planifikimit strategjik në biznes dhe të menduarit kritik që përfshihet në detyrat e funksioneve ekzekutive.
Në biznes, të menduarit strategjik përfshin përdorimin e një plani biznesi, si dhe përvojave të mëparshme të suksesit dhe dështimit, për të arritur objektivat. Ai kërkon iniciativë, planifikim, përcaktim të përparësive, vëzhgim dhe vetëvlerësim.
Në mënyrë të ngjashme, të menduarit kritik për të analizuar veten, për të krijuar objektiva, për të filluar detyra dhe për të planifikuar realizimin e tyre ndjek të njëjtin proces.
Të menduarit kritik është thelbësor për fëmijët që të kryejnë detyrat dhe të mësojnë.
Të menduarit kritik te fëmijët
Analizimi kritik i informacionit të dhënë, në mënyrë që të hartojmë një plan dhe ta zbatojmë atë bazuar në njohuritë tona, ngjan shumë me funksionet ekzekutive, apo jo?
Ne e dimë se funksionet ekzekutive nuk zhvillohen plotësisht deri në fillim të moshës së rritur. Megjithatë, kërkojmë shumë nga fëmijët tanë kur bëhet fjalë për ndërthurjen e të menduarit kritik, funksioneve ekzekutive dhe vetërregullimit.
Së bashku, këto aftësi na mundësojnë:
– Të rregullojmë emocionet dhe sjelljet.
– Të përqendrojmë vëmendjen gjatë detyrave.
– Të përfundojmë detyrat duke përdorur kujtesën e punës.
– Të fillojmë detyrat edhe kur është e vështirë të vendosim cili duhet të jetë hapi i parë.
– Të kalojmë nga një detyrë në tjetrën.
Disa fëmijë përballen çdo ditë me vështirësi të mëdha në këtë proces!
Të menduarit kritik mund të jetë një sfidë e vërtetë për fëmijët, por ne mund t’i ndihmojmë duke i ndarë detyrat në hapa të vegjël dhe të menaxhueshëm.
Aftësitë e të menduarit kritik kërkojnë ndërthurjen e të menduarit, veprimit dhe vetërregullimit për të analizuar situatat dhe për të marrë vendime.
Zbërthimi i të menduarit kritik
Kur bëhet fjalë për përmbushjen e një detyre, duhet të dallojmë dy pjesë:
1. Të menduarit rreth detyrës.
2. Kryerjen konkrete të detyrës.
Le t’i analizojmë pjesët e veçanta të të menduarit kritik përmes një shembulli: shkrimit të një raporti për një libër. Imagjinoni një fëmijë që duhet të shkruajë një raport për një libër dhe ta dorëzojë të hënën. Ai ka qenë në dijeni të këtij projekti prej disa kohësh dhe e ka lexuar librin, kryesisht në klasë, por ende nuk ka filluar të punojë për raportin.
Tani ka vetëm fundjavën për ta përfunduar detyrën, ndërkohë që duhet të ndjekë edhe rutinën e zakonshme: aktivitete, ngjarje familjare, punë shtëpie, pushim dhe kohë të lirë. A ju duket e njohur kjo situatë, prindër? Le ta analizojmë procesin nga momenti kur fëmija e di se raporti duhet dorëzuar të hënën, deri në përfundimin e tij.
Planifikimi dhe përcaktimi i përparësive
Fëmija e di se duhet ta kryejë detyrën. Për të është folur në klasë prej disa ditësh dhe ai e ka në mendje. Megjithatë, gjatë fundjavës mund të ketë shumë aktivitete të tjera: kohë me miqtë të premten në mbrëmje, gjumë më të gjatë të shtunën në mëngjes, stërvitje sportive pasdite apo një festë familjare në mbrëmje.
Të gjithë e dimë sa shpejt mund të kalojë një fundjavë! Prandaj, të shkëputesh nga aktivitetet argëtuese dhe të fillosh raportin kërkon disa aftësi: planifikim, përcaktim të përparësive dhe iniciativë për fillimin e detyrës. Fëmija duhet të marrë parasysh edhe aktivitetet e tjera të planifikuara, në mënyrë që të organizojë kohën.
Kjo kërkon aftësi shtesë planifikimi.
Organizimi
Më pas, fëmija duhet të planifikojë se për çfarë do të shkruajë. Ai duhet të mbledhë të gjitha materialet e nevojshme, si lapsat, letrat dhe librin.
Këtu përfshihen aftësitë organizative.
Kujtesa e punës
Fëmija duhet të kujtojë faktet e rëndësishme nga libri dhe të përzgjedhë informacionin që i nevojitet. Gjithashtu, duhet të kujtojë mënyrën se si ka shkruar raporte të ngjashme më parë ose detyrat përgatitore që ka realizuar në klasë. Ai duhet të organizojë mendimet për të kuptuar nga të fillojë dhe të zgjedhë temën ose këndvështrimin që do të përdorë. Këtu përfshihet kujtesa e punës.
Metakognicioni
Në fund, fëmija duhet të mendojë se si mund t’i përdorë faktet dhe përvojat e mëparshme për të shkruar fjali dhe argumente që kanë kuptim në raportin e tij. Ai duhet të shqyrtojë atë që ka shkruar dhe të vlerësojë nëse i nevojitet informacion shtesë. Duhet të reflektojë mbi procesin e vet të të shkruarit.
Këtu përfshihen aftësitë metakognitive.
Të gjitha këto procese lidhen vetëm me të menduarit rreth shkrimit të raportit. Ende nuk kemi kaluar te shkrimi konkret dhe përfundimi i detyrës.
Nga të menduarit te veprimi
Pjesa tjetër e realizimit të raportit përfshin veprimin.
Frenimi i reagimeve
Fëmija duhet të rregullojë sjelljen dhe emocionet e tij në mënyrë që të qëndrojë i përqendruar te detyra, pa reagime kundërshtuese apo shpërthime emocionale. Ai duhet t’i rezistojë dëshirës për të refuzuar detyrën, sepse mund të preferojë të kontrollojë telefonin ose të luajë videolojëra.
Kjo aftësi quhet frenim i reagimeve.
Kontrolli emocional
Fëmija duhet të ulet dhe të fillojë të shkruajë raportin, pa u zemëruar apo shqetësuar nga detyra që ka përpara.
Kjo kërkon kontroll emocional.
Vëmendja e qëndrueshme
Ai duhet ta ruajë vëmendjen gjatë gjithë procesit të realizimit të detyrës.
Kjo quhet vëmendje e qëndrueshme.
Fleksibiliteti
Fëmija duhet të jetë edhe fleksibil.
Ai duhet të përshtatet me detyrat dhe aktivitetet e tjera që duhet të kryejë gjatë fundjavës dhe të tregojë fleksibilitet në të menduar dhe në realizimin e detyrave.
Veprimtaria e orientuar drejt qëllimit
Në fund, fëmija duhet ta përfundojë raportin duke mbetur i përqendruar te objektivi: ta ketë detyrën gati për ta dorëzuar të hënën në mëngjes. Këta shembuj dhe këshilla mund t’i ndihmojnë fëmijët të zhvillojnë aftësitë e të menduarit kritik, të mësojnë dhe të përparojnë.
Shembuj të aftësive të të menduarit kritik
Duket si një proces i ndërlikuar, apo jo? Kur e zbërthejmë një projekt të tillë, kuptojmë se ai përmban shumë mundësi për zhvillimin e aftësive.
Aftësitë e të menduarit:
– Planifikimi
– Organizimi
– Menaxhimi i kohës
– Kujtesa e punës
– Metakognicioni
Aftësitë e veprimit:
– Frenimi i reagimeve
– Kontrolli emocional
– Vëmendja e qëndrueshme
– Fillimi i detyrave
– Fleksibiliteti
– Veprimtaria e orientuar drejt qëllimit
Si të përmirësojmë të menduarit kritik?
Si mund ta shndërrojmë një projekt të madh, si raporti për një libër, në një detyrë që ndihmon fëmijët të zhvillojnë secilën prej këtyre aftësive? Duke e ndarë detyrën në pjesë të vogla dhe duke punuar veçmas në secilën prej tyre!
Fëmijët që kanë vështirësi me funksionet ekzekutive shpesh përballen edhe me vështirësi në të menduarit kritik. E njëjta gjë vlen edhe në drejtimin e kundërt. Më poshtë janë disa mënyra për t’i ndihmuar fëmijët të zhvillojnë kontrollin e impulseve, vëmendjen, vetërregullimin dhe aftësitë e të nxënit, në mënyrë që të përballojnë edhe detyrat e vështira:
– Përdorni një tabelë për ndjekjen e objektivave.
– Zvogëloni rrëmujën në mjedisin e punës.
– Vendosni objektiva të qarta.
– Ndani detyrat ose projektet e mëdha në hapa më të vegjël.
– Krijoni një orar me figura ose me lista.
– Përdorni histori sociale.
– Luani me role situata të ndryshme përpara se të ndodhin.
– Mësojeni fëmijën të numërojë deri në tre përpara se të përgjigjet ose të reagojë.
– Përdorni shpërblime që fëmija ia jep vetes pas arritjes së objektivave.
– Nxitni të folurit me veten për të udhëhequr sjelljen.
– Shkurtoni kohën e caktuar për përfundimin e detyrave, kur kjo është e përshtatshme.
– Zgjateni kohën për përfundimin e detyrave, kur fëmija ka nevojë.
– Mendoni dhe parashikoni ndërveprimet shoqërore përpara se të përballeni me një situatë.
– Përdorni një shok ose partner që ndihmon në vetëkontroll.
– Mësojeni fëmijën të kërkojë ndihmë.
– Përdorni një tabelë për ndjekjen e zakoneve.
– Krijoni një listë kontrolli me strategji.
– Mbani me vete një listë objektivash.
– Përdorni një fletore për mendimet pozitive.
Të gjitha këto strategji përfshihen dhe monitorohen në materialin tonë, Ditari i Kontrollit të Impulseve.
Ditari i Kontrollit të Impulseve
Ditari i Kontrollit të Impulseve është përditësuar plotësisht dhe tani përmban 79 faqe me mjete që trajtojnë zakonet, mënyrën e të menduarit, rutinat dhe strategjitë për përmirësimin e kontrollit të impulseve te fëmijët.
Ai përfshin:
– 30 faqe ditari me vizatime për reflektim dhe identifikimin e strategjive individuale.
– 28 lista ditari ku fëmijët mund të shkruajnë lista të shkurtra kontrolli për pikat e forta, cilësitë, mbështetjen, nevojat dhe njohuritë që fitojnë për veten.
– 8 fletë pune për identifikimin e aftësive përballuese, ndjenjave, emocioneve dhe strategjive që funksionojnë për secilin individ.
– Fletë monitorimi ditore dhe javore për ndjekjen e detyrave dhe objektivave.
– Faqe për mënyrën e të menduarit, vizionin dhe zakonet, që ndihmojnë fëmijët të krijojnë ndryshime pozitive.
– Fletë vetëvlerësimi për të reflektuar dhe identifikuar situatat kur frenimi i impulseve është i vështirë dhe për të shqyrtuar zgjedhjet e mundshme.
– Fletë ditore ku fëmija mund të ndjekë aktivitetet e ditës.
– Lista detyrash për monitorimin e punëve të shtëpisë dhe përgjegjësive të përditshme.
– Faqe ditari për zhvillimin e zakoneve të reja.
– Tabela dhe udhëzues për monitorimin e kontrollit të impulseve, me qëllim përmirësimin e vetëbesimit.
– Faqe strategjish që ndihmojnë fëmijët të përdorin vetëreflektimin dhe vetërregullimin për të pasur sukses në shtëpi dhe në klasë.
– Fletë për vendosjen dhe arritjen e objektivave, duke përmirësuar njëkohësisht këmbënguljen.
– Mjete për zhvillimin e mënyrës së të menduarit dhe krijimin e strategjive përballuese që u përshtaten nevojave individuale.
Ky është një material i gjerë digjital, i cili mund të printohet dhe të përdoret vazhdimisht. Ekzistojnë shumë strategji dhe aktivitete që mund të ndihmojnë në përmirësimin e vëmendjes te fëmijët. Një qasje veçanërisht e dobishme është analizimi i faktorëve që u paraprijnë sjelljeve të lidhura me vëmendjen dhe trajtimi i nevojave që qëndrojnë në themel të tyre.
Autore: Colleen Beck
Përkthim: Prinderimi.com
