Inteligjenca artificiale nuk është më një temë e së ardhmes. Ajo tashmë po përdoret nga nxënësit për të kërkuar informacion, për të përmbledhur tekste, për të përkthyer, për të gjeneruar ide dhe, në disa raste, për të përfunduar detyra shkollore. Kjo e vendos arsimin përballë një pyetjeje të rëndësishme: a janë mësuesit të përgatitur për t’u mësuar nxënësve jo vetëm si ta përdorin AI-n, por edhe si ta përdorin atë në mënyrë kritike, etike dhe të sigurt?
Të dhënat ndërkombëtare
Të dhënat ndërkombëtare tregojnë se përgjigjja nuk është e njëjtë kudo. Sipas TALIS 2024 të OECD-së, rreth 36% e mësuesve në sistemet e OECD-së raportuan se kishin përdorur AI në punën e tyre. Përdorimet më të zakonshme ishin për të mësuar ose përmbledhur një temë (68%) dhe për të krijuar plane ose aktivitete mësimore (64%). Ndërkohë, vetëm rreth 40% e mësuesve raportuan se AI i ndihmonte për të mbështetur individualisht nxënësit.
Një tjetër tregues është trajnimi. Gati 40% e mësuesve në sistemet e OECD-së morën pjesë në trajnime të lidhura me AI gjatë vitit 2024. Kjo tregon se sistemet arsimore kanë filluar të reagojnë, por gjithashtu se një pjesë e konsiderueshme e mësuesve ende nuk kanë marrë trajnim të tillë.
UNESCO argumenton se kompetenca e mësuesit për AI nuk duhet të kufizohet te përdorimi teknik i një aplikacioni. Korniza e saj përfshin 15 kompetenca në pesë fusha: qasje me në qendër njeriun, etikën e AI-së, bazat dhe aplikimet e AI-së, pedagogjinë e AI-së dhe përdorimin e AI-së për zhvillimin profesional.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në Kosovë. Një raport i UNICEF-it, i publikuar në gusht 2026, vëren se sistemi parauniversitar i Kosovës ka bërë përparim në digjitalizim, por ende përballet me boshllëqe në infrastrukturë, përshtatjen e kurrikulave dhe trajnimin e mësuesve. Raporti thekson gjithashtu nevojën për zhvillim profesional të synuar dhe integrimin e teknologjive në zhvillim, përfshirë AI-në.
Prandaj, pyetja për mësuesit kosovarë nuk duhet të jetë vetëm: “A dinë ta përdorin ChatGPT?” Pyetjet më të rëndësishme janë: A dinë të dallojnë një përgjigje të pasaktë të AI-së? A dinë t’u mësojnë nxënësve të verifikojnë burimet? A kuptojnë rreziqet për privatësinë dhe të dhënat personale? A dinë të hartojnë detyra ku AI shërben si mjet mësimi dhe jo si zëvendësim i të menduarit? Dhe a kanë udhëzime të qarta nga shkolla dhe institucionet arsimore?
Këtu qëndron edhe një mundësi e madhe. Mësuesi nuk ka nevojë të bëhet programues. Ai duhet të bëhet udhërrëfyes i përdorimit të përgjegjshëm të AI-së. Nxënësit kanë nevojë të mësojnë se një përgjigje e gjeneruar nga AI nuk është automatikisht e vërtetë, se informacioni duhet kontrolluar dhe se përdorimi i teknologjisë nuk duhet të zëvendësojë arsyetimin, shkrimin dhe krijimtarinë e tyre.
Në këtë kuptim, AI mund ta ndryshojë rolin e mësuesit, por jo domosdoshmërisht ta zvogëlojë atë. Përkundrazi, sa më shumë teknologjia gjeneron përgjigje, aq më e rëndësishme bëhet aftësia njerëzore për të bërë pyetje të mira, për të gjykuar informacionin dhe për të marrë përgjegjësi për atë që mësojmë.
Çfarë mund të bëjë MASHT-i?
Nëse AI do të integrohet në arsimin e Kosovës, përgatitja e mësuesve duhet të jetë pjesë e një qasjeje institucionale dhe jo të varet vetëm nga iniciativa personale e secilit mësues.
MASHT-i mund të zhvillojë programe të vazhdueshme dhe praktike të trajnimit për AI, të përshtatura për nivele të ndryshme të kompetencës digjitale. Trajnimi nuk duhet të kufizohet në mënyrën se si përdoret një chatbot, por të përfshijë verifikimin e informacionit, paragjykimet dhe gabimet e AI-së, privatësinë, të drejtat e autorit, integritetin akademik, sigurinë e nxënësve dhe përdorimin pedagogjik të teknologjisë.
Një hap tjetër do të ishte krijimi i udhëzimeve kombëtare të qarta për përdorimin e AI-së në shkolla. Mësuesit, nxënësit dhe prindërit kanë nevojë të dinë çfarë lejohet, çfarë nuk lejohet dhe si duhet deklaruar përdorimi i AI-së në detyra dhe projekte.
Po aq e rëndësishme është që AI të mos trajtohet si zgjidhje për çdo problem të arsimit. Para investimit në mjete të reja, duhet të vlerësohen infrastruktura e shkollave, qasja në pajisje dhe internet, nevojat reale të mësuesve dhe dallimet mes shkollave urbane dhe rurale.
MASHT-i mund të mbështesë gjithashtu projekte pilot, ku mësuesit testojnë përdorime të AI-së në mënyrë të kontrolluar dhe ndajnë praktikat që funksionojnë. Kjo do të krijonte një bazë më konkrete për politika të ardhshme.
Në fund, qëllimi nuk duhet të jetë krijimi i një brezi nxënësish që thjesht dinë të përdorin AI. Qëllimi duhet të jetë krijimi i nxënësve që dinë kur ta përdorin, si ta përdorin dhe kur të mos i besojnë asaj. Për këtë, Kosovës i duhen jo vetëm teknologji më të mira, por edhe mësues të përgatitur, prindër të informuar dhe politika arsimore që ecin me zhvillimet teknologjike.
Për Kosovën, sfida tani është të mos presë që mësuesit të përshtaten vetë. Trajnimi, udhëzimet, infrastruktura, kurrikula dhe politikat për përdorimin e AI-së duhet të ecin së bashku. Sepse pyetja nuk është nëse AI do të hyjë në klasë. Ajo tashmë ka hyrë. Pyetja është nëse sistemi ynë arsimor do të jetë gati ta udhëheqë këtë ndryshim.
Prinderimi.com
