Truri që mëson të lexojë
Për një lexues me përvojë, njohja e fjalëve në këtë faqe duket diçka krejt e lehtë dhe automatike. Megjithatë, nga pikëpamja evolucionare, truri ynë nuk duhej të ishte në gjendje të lexonte. Leximi ka ekzistuar për një kohë shumë të shkurtër që të ketë mundur të formojë një qendër të veçantë në tru.
Prandaj, truri duhet të mësojë të lexojë duke përdorur sisteme që kanë evoluar fillimisht për qëllime të tjera. Megjithatë, për një kohë të gjatë ka qenë e paqartë se cilat sisteme përdor truri për këtë qëllim dhe si i përdor ato.
Kjo është e rëndësishme, sepse ndryshimet në këto sisteme ekzistuese mund të ndihmojnë në shpjegimin se përse disa prej nesh e kanë më të lehtë të lexojnë sesa të tjerët. Kjo mund të shpjegojë gjithashtu se si njerëzit që janë të shurdhër, të verbër ose që kanë disleksi mësojnë të lexojnë në mënyra jashtëzakonisht të ndryshme. Në punimin tim të ri, të botuar në Cerebral Cortex, kam arritur në disa përgjigje.
Në studimin tim, hulumtova marrëdhënien ndërmjet aftësive të leximit të individëve dhe strukturës së imët të trurit të tyre. Gjithashtu krahasova binjakë me shkallë të ndryshme të ngjashmërisë gjenetike, për të parë nëse faktorët gjenetikë të përbashkët kontribuojnë në lidhjet ndërmjet strukturës së trurit dhe aftësive të leximit.
Këto modele japin të dhëna mbi atë se cilat pjesë të “rrjetit të leximit” të shpërndarë në tru mund të ofrojnë kushtet fillestare për të mësuar leximin dhe cilat prej tyre mund të ndikohen më shumë nga përvoja.
Pajisja bazë nervore
Përdora skanime me rezolucion të lartë të trurit nga Human Connectome Project, një studim i madh me të rritur të rinj të shëndetshëm. Pjesëmarrësit nuk lexonin ndërkohë që truri i tyre skanohej. Në vend të kësaj, ata kryen një sërë testesh gjuhësore veçmas. Testi më i rëndësishëm për studimin tim ishte një test adaptiv leximi, në të cilin pjesëmarrësit shqiptonin me zë fjalët e shkruara. Rezultatet e tyre në këtë test i përdora si masë të aftësisë së leximit.
Zbulova se disa zona të trurit kontribuojnë në aftësitë e nevojshme për leximin dhe se disa prej tyre kanë lidhje të trashëgueshme me këtë aftësi. Për ta bërë të qartë, trashëgueshmëria nuk do të thotë se lindim në një mënyrë të caktuar dhe nuk mund të ndryshojmë. Në fakt, truri ndryshon vazhdimisht. Më saktë, ne fillojmë me një lloj “copë balte” pjesërisht të trashëguar, të cilën e formësojmë dhe e përsosim gjatë gjithë jetës.
Le të fillojmë me aftësitë dëgjimore. Kur mësojmë të lexojmë në shkollë, zakonisht fillojmë duke identifikuar tingujt dhe duke i bashkuar ata në mendjen tonë. Në fakt, problemet me perceptimin e strukturës tingullore të gjuhës përmenden shpesh si një faktor themelor në disleksinë zhvillimore.
Për të lexuar, fëmijët mësojnë ta lidhin çdo shkronjë me një tingull dhe të bashkojnë vargjet e shkronjave për të formuar fjalë: shkronjën s me tingullin “sss”, i me tingullin e shkurtër “i” dhe t me tingullin “t”, në mënyrë që s-i-t të shqiptohet “sit”.
Ndarja e fjalëve të folura në tinguj individualë të të folurit fillon në nivelin e rrokjes, duke e ndarë, për shembull, fjalën sitting në sit|ting. Kjo kërkon aftësinë për të identifikuar ndryshime të ngadalta në intensitetin e zërit. Shumica e rrokjeve fillojnë me një tingull bashkëtingëllor relativisht të qetë, si s-, pastaj bëhen më të forta te zanorja (-i-), e cila ka karakterin e saj melodik, përpara se intensiteti të ulet sërish te (-t).
Para se të mësojmë të lexojmë siç duhet, truri mund të përdorë sinjale dëgjimore të tilla për të zbuluar rrokjet dhe strukturën e tyre të brendshme në gjuhën e folur dhe kështu të nisë rrugëtimin drejt shkrim-leximit.
Një zonë veçanërisht e përshtatshme për këtë detyrë ndodhet pranë korteksit parësor dëgjimor, në pjesën e sipërme të lobit temporal të majtë, poshtë tëmthit dhe veshit të sipërm. Ajo quhet zona e brezit medial dhe është e përshtatur për të perceptuar ndryshime të ngadalta dhe të përgjithshme në tingull. Në mënyrë të veçantë, zbulova se një strukturë e organizuar mirë e qelizave të saj nervore lidhet me aftësinë e leximit.
Kjo marrëdhënie kishte një komponent gjenetik, duke sugjeruar se organizimi i këtij sistemi perceptues mund të ndikojë në lehtësinë me të cilën mësojmë të lexojmë. Këto ndryshime mund të kontribuojnë në dallimet në aftësitë e shkrim-leximit që nuk ndajnë thjesht njerëzit me dhe pa disleksi, por shtrihen në të gjithë popullatën.
Megjithatë, duhet të kuptojmë edhe atë që lexojmë. Një lexues i aftë zakonisht mund t’i shohë fjalët dhe t’i lidhë drejtpërdrejt me kuptimin e tyre, paralelisht me aktivizimin e tingullit të tyre.
Mendohet se njohja vizuale e një fjale mbështetet në aftësinë tonë për të dalluar fytyrat përmes tipareve të tyre përcaktuese. Ne i identifikojmë shkronjat dhe fjalët përmes pjesëve të tyre më të vogla – harqeve, pikave dhe vijave – ashtu siç i njohim fytyrat përmes syve, hundëve dhe mjekrave.
Identifikimi i fytyrave duket se varet nga një zonë e trurit në lobin temporal të djathtë, e quajtur poli temporal dorsal. Interesant është fakti se zbulova se madhësia e kësaj zone lidhet me aftësinë e leximit dhe se edhe kjo marrëdhënie është pjesërisht e trashëgueshme. Një shpjegim i mundshëm është se kjo zonë na ndihmon të identifikojmë fjalët e shkruara në një mënyrë të ngjashme me mënyrën se si njohim një fytyrë.
Së fundi, një zonë tjetër në lobin temporal të përparmë të majtë – gyrus-i temporal i mesëm anterior – mendohet se lidh formën e fjalës me kuptimin e saj. Sa më e madhe të jetë kjo zonë, aq më mirë mund të jemi në gjendje të deshifrojmë kuptimin. Dhe ka kuptim që një avantazh në qasjen ndaj kuptimit të fjalëve mund ta bëjë më të lehtë procesin e të mësuarit të leximit. Në të vërtetë, madhësia e kësaj zone ishte gjithashtu e lidhur gjenetikisht me aftësinë e leximit.
Roli i edukimit dhe përvojës
Tani që kemi identifikuar disa prej kushteve fillestare që mund të ndikojnë në aftësinë e trurit për të lexuar – “copën e baltës” – mund të shohim se si kjo baltë mund të formësohet.
Pas zbulimit të rrokjeve, dallimet ndërmjet tingujve të të folurit duhet të përsosen. Kjo kërkon që korteksi parësor dëgjimor të kryejë një analizë shumë të detajuar të tingujve. Këtu, një korteks më i trashë – shtresa më e jashtme e trurit – lidhet me aftësi më të mira leximi.
Por, siç zbulova, kjo lidhje ndërmjet aftësisë së leximit dhe një korteksi më të trashë nuk drejtohej nga faktorët gjenetikë. Në fakt, mund të jetë përvoja – duke përfshirë ekspozimin ndaj tingujve të të folurit, forma të tjera të analizës dëgjimore, si dallimi i tingujve të ndryshëm individualë në një mjedis zanor, dhe praktika e leximit – ajo që kontribuon në rritjen e trashësisë së korteksit.
Edhe struktura e tufave të fibrave nervore që lidhin tingullin me kuptimin dhe formën vizuale lidhet me aftësinë e leximit. Por këto marrëdhënie nuk duket se janë të trashëgueshme. Këto tufa mund të zhvillohen kur tingulli, kuptimi dhe forma vizuale e fjalës lidhen gjatë mësimit të shkrim-leximit dhe ekspozimit të përgjithshëm ndaj gjuhës.
Pra, sa më shumë të lexojmë, aq më mirë bëhet truri në lexim.
Leximi mund ta ndryshojë trurin
Çfarë mund të mësojmë nga e gjithë kjo? Disa trura mund ta kenë më të lehtë të mësojnë t’i shqiptojnë shkronjat, të identifikojnë fjalët e shkruara ose të arrijnë te kuptimi i fjalëve.
Megjithatë, në fund, aktivitetet tona të leximit dhe të gjuhës e formësojnë në mënyrë të konsiderueshme rrjetin e trurit përgjegjës për leximin. Me fjalë të tjera, prindërit e përkushtuar, mësuesit dhe terapistët e të folurit mund t’i ndihmojnë realisht fëmijët të zhvillojnë botën e tyre të brendshme.
Mënyra alternative për të mësuar të lexojmë
Por nuk ekziston vetëm një mënyrë për të mësuar të lexojmë dhe as vetëm një mënyrë për të lexuar.
Dikur fola me një profesor të fizikës që kishte disleksi. Ai nuk ishte në gjendje t’i shqiptonte lehtësisht fjalët dhe nuk i “dëgjonte” ato në kokë ndërsa lexonte. Megjithatë, ai e kuptonte tekstin, duke e përshkruar përvojën sikur fjalët e shkruara ndërtonin në heshtje sisteme kuptimi në mendjen e tij. Madje ai mendonte se mënyra e tij e leximit ishte një avantazh në profesionin e tij.
Ndërsa e dëgjoja, nuk mund të mos pyesja veten se si mund të dukeshin lobet e tij temporale të përparme, të cilat përfshihen në identifikimin e formave të njohura dhe në qasjen ndaj kuptimit.
Hamendësimi im është se, për shkak të mbështetjes së kufizuar nga rruga dëgjimore, truri i tij kishte mësuar të mbështetej më shumë në lidhjet e drejtpërdrejta ndërmjet formave të shkruara të fjalëve dhe kuptimit të tyre. Lobet e tij temporale të përparme mund të kenë ndihmuar në mbështetjen e kësaj rruge alternative për të kuptuar atë që lexonte.
Sigurisht, kjo nuk do të thotë se disleksia është një kusht për t’u bërë profesor fizike. Për shumë njerëz, vështirësitë në lexim mund të nënkuptojnë një përpjekje të madhe. Edhe për të, arritja e atij niveli të aftësisë nuk mund të ketë qenë aspak e lehtë.
Njerëzit e lindur të shurdhër ofrojnë një tjetër shembull të jashtëzakonshëm të aftësisë së trurit për të gjetur rrugë alternative për të mësuar të lexojë. Ashtu si profesori i fizikës, lexuesit e shurdhër të aftë mund të mbështeten shumë te forma vizuale dhe kuptimi i fjalëve të shkruara.
Për njerëzit që përdorin gjuhën e shenjave, megjithatë, të mësuarit për të lexuar nënkupton gjithashtu ndërtimin e lidhjeve ndërmjet fjalëve të shkruara dhe një gjuhe tjetër – gjuhës së tyre të shenjave. Gjuhët e shenjave janë sisteme të pavarura, me fjalorin dhe gramatikën e tyre, dhe nuk janë thjesht gjuhë të folura të përkthyera në shenja.
Braille dhe rrugët e tjera të leximit
Braille ofron një tjetër rrugë drejt leximit. Ai i përfaqëson shkronjat përmes modeleve të pikave të ngritura, duke bërë të mundur që fjalët të lexohen përmes prekjes, në vend të shikimit. Në mënyrë të jashtëzakonshme, njerëzit që bëhen të verbër herët në jetë mund të aktivizojnë pjesë të trurit që zakonisht i kushtohen shikimit kur lexojnë Braille.
Truri në një epokë “pas shkrim-leximit”?
Kohët e fundit është folur shumë për mundësinë që njerëzimi po bëhet “post-shkrim-lexues”. Gjithnjë e më shumë i drejtohemi videove të shkurtra, materialeve audio dhe formave të tjera të medias në vend që të lexojmë artikuj të gjatë, e aq më pak libra. Një raport i OECD-së ka gjetur gjithashtu se aftësitë e shkrim-leximit janë në rënie.
Duhet të shqetësohemi për këtë zhvillim, sepse shkrim-leximi në fund të fundit mbështet demokracinë. Ne kemi nevojë për aftësinë për të lexuar në thellësi dhe për vëmendjen e vazhdueshme që kjo kërkon, në mënyrë që të vlerësojmë siç duhet idetë dhe politikat.
Pavarësisht mënyrës se si lexojmë, të gjithë duhet t’ua dimë për nder trurit tonë të jashtëzakonshëm për këtë aftësi. Ne kemi mësuar ta “hakerojmë” trurin tonë për të bashkuar lloje të ndryshme informacioni – dëgjimor, vizual dhe madje edhe të prekshëm – me kuptimin.
Dhe kjo nuk përfundon këtu. Ne ndërtojmë rrjete gjithnjë e më komplekse kuptimi, të cilat na ndihmojnë të kuptojmë dhe të ndikojmë në botën ku jetojmë. Pra, a duhet t’i dorëzohemi epokës pas shkrim-leximit dhe të ndalojmë së ushtruari këtë rrjet të jashtëzakonshëm të trurit?
Nëse më pyetni mua – aspak. Përkundrazi, duhet të vazhdojmë ta formësojmë “copën tonë të baltës” gri në forma gjithnjë e më të bukura. Si e bëjmë këtë? Lexojmë.
Autor: Michael Roll
Përkthim: Prinderimi.com
