Fëmijët e sotëm rriten në një botë ku hapësira digjitale është pjesë e përditshmërisë së tyre. Rrjetet sociale, platformat video dhe aplikacionet e komunikimit u ofrojnë mundësi të mëdha për të mësuar, krijuar dhe komunikuar, por njëkohësisht i ekspozojnë edhe ndaj përmbajtjeve që mund të jenë të dëmshme.
Një prej sfidave më të mëdha të kohës sonë është përhapja e gjuhës së urrejtjes online. Komentet fyese, talljet, stereotipet dhe mesazhet që nxisin përjashtim ose armiqësi mund të ndikojnë në mënyrën se si fëmijët e kuptojnë veten, të tjerët dhe shoqërinë përreth tyre.
Gjuha e urrejtjes nuk përfshin vetëm sharjet. Ajo përfshin komunikimin që sulmon ose poshtëron një person apo grup për shkak të identitetit të tij, si përkatësia etnike, feja, gjinia, aftësia e kufizuar apo karakteristika të tjera personale. Sipas organizatave ndërkombëtare si UNESCO dhe UNICEF, përballja me gjuhën e urrejtjes në internet është një sfidë e rëndësishme për sigurinë dhe mirëqenien emocionale të fëmijëve.
Si ndikon gjuha e urrejtjes te fëmijët?
Ndikimi nuk kufizohet vetëm te fëmijët që janë viktima të drejtpërdrejta. Edhe fëmijët që e shohin, e pëlqejnë ose e shpërndajnë një përmbajtje të tillë mund të ndikohen.
Kur fëmijët ekspozohen vazhdimisht ndaj gjuhës së ashpër, ekziston rreziku që ajo të fillojë të duket si një mënyrë normale komunikimi. Ata mund të mësojnë se tallja, poshtërimi ose përjashtimi janë mënyra të pranueshme për të shprehur një mendim.
Për fëmijët që bëhen objekt i këtyre sulmeve, pasojat mund të përfshijnë:
- ulje të vetëvlerësimit;
- ankth dhe pasiguri;
- tërheqje nga shoqëria;
- frikë për të shprehur mendimet e tyre.
Sidomos gjatë adoleshencës, kur pranimi nga bashkëmoshatarët ka një rëndësi të madhe, komentet negative online mund të kenë ndikim të fortë emocional.
Mendimi ndryshe nuk është gjuhë urrejtjeje
Një aftësi shumë e rëndësishme që fëmijët duhet ta mësojnë është dallimi mes një mendimi ndryshe dhe një sulmi ndaj një personi. Të mos pajtohesh me dikë është pjesë normale e jetës. Fëmijët duhet të kuptojnë se mund të kenë bindje, ide ose këndvështrime të ndryshme, por ato mund të shprehen me respekt.
Një koment si “nuk pajtohem me këtë ide sepse…” është komunikim. Ndërsa një koment që poshtëron, kërcënon ose mohon vlerën e një personi tjetër kalon në gjuhë urrejtjeje. Fëmijët nuk kanë nevojë vetëm të mësojnë çfarë të shmangin online, por edhe si të zhvillojnë dialog, dëgjim dhe respekt ndaj dallimeve.
Roli i prindit si model komunikimi
Edukimi për komunikimin online fillon shumë përpara përdorimit të telefonit. Fëmijët mësojnë mënyrën e komunikimit duke vëzhguar të rriturit përreth tyre. Nëse në familje përdoren shpesh fjalë fyese, përqeshje ose gjykime ndaj të tjerëve, fëmija mund ta perceptojë këtë si mënyrë normale të shprehjes së mendimit.
Prindërit mund të jenë modeli më i rëndësishëm duke:
- dëgjuar me respekt edhe kur nuk pajtohen;
- shmangur gjuhën poshtëruese në diskutime;
- treguar empati ndaj njerëzve me përvoja të ndryshme;
- diskutuar me fëmijët për rëndësinë e fjalëve që përdorin.
Realiteti digjital dhe fëmijët në shoqërinë tonë
Ashtu si në shumë vende të tjera, edhe familjet tona po përballen me një realitet ku fëmijët kalojnë gjithnjë e më shumë kohë në hapësirat online. Platformat sociale janë bërë vende ku ata krijojnë miqësi, ndjekin interesa dhe ndërtojnë identitetin e tyre. Megjithatë, komunikimi online shpesh krijon një distancë që i bën disa persona të përdorin fjalë më të ashpra sesa do t’i përdornin në një bisedë ballë për ballë.
Në komunitete ku marrëdhëniet familjare dhe shoqërore janë të ndërlidhura ngushtë, një konflikt online mund të ndikojë edhe në marrëdhëniet jashtë internetit. Për këtë arsye, edukimi për sjelljen digjitale duhet të jetë pjesë e edukimit familjar.
Këshilla për prindërit sipas moshës
Për fëmijët e vegjël:
- shpjegoni me shembuj të thjeshtë pse disa fjalë mund të lëndojnë;
- shikoni bashkë përmbajtjet që konsumojnë;
- mësojini të kërkojnë ndihmë kur shohin diçka shqetësuese.
Për fëmijët e moshës shkollore:
- diskutoni për komentet dhe postimet që shohin online;
- mësojini të mendojnë para se të shpërndajnë diçka;
- flisni për dallimin mes shakasë dhe lëndimit të dikujt.
Për adoleshentët:
- krijoni një marrëdhënie ku ata ndihen të sigurt për të folur;
- diskutoni për përgjegjësinë e fjalëve të tyre online;
- respektoni privatësinë e tyre, por mbani komunikimin të hapur.
Çfarë të bëjmë kur hasim gjuhë urrejtjeje?
Nëse një fëmijë përballet me një situatë të tillë:
- mos e inkurajoni hakmarrjen me të njëjtën gjuhë;
- ruani prova nëse ka kërcënime ose ngacmime të vazhdueshme;
- raportoni përmbajtjen në platformën përkatëse;
- kërkoni ndihmë nga prindërit, shkolla ose profesionistët përkatës.
Në raste të rënda, ku ka kërcënime, shantazh ose publikim të të dhënave personale, mund t’u drejtoheni institucioneve përgjegjëse për trajtimin e rasteve të tilla, përfshirë Policinë e Kosovës dhe mekanizmat për mbrojtjen e privatësisë.
Roli i shkollave
Shkolla nuk është vetëm vendi ku fëmijët marrin njohuri akademike, por edhe ku mësojnë bashkëjetesën dhe komunikimin me të tjerët.
Shkollat mund të kontribuojnë duke:
- përfshirë edukimin për qytetarinë digjitale në aktivitetet mësimore;
- diskutuar me nxënësit për bullizmin online dhe pasojat e tij;
- krijuar mekanizma ku nxënësit ndihen të sigurt për të raportuar raste shqetësuese;
- bashkëpunuar me prindërit kur shfaqen probleme.
Fëmijët duhet të kuptojnë se respekti nuk vlen vetëm në klasë, por edhe në hapësirat online.
Roli i mediave
Mediat kanë një ndikim të madh në mënyrën se si shoqëria diskuton për çështje të ndryshme. Për këtë arsye, mënyra se si raportohen temat e ndjeshme ka rëndësi të madhe.
Mediat mund të ndihmojnë duke:
- shmangur titujt që nxisin përçarje ose urrejtje;
- mosnormalizuar gjuhën fyese në debate publike;
- promovuar histori që nxisin mirëkuptimin dhe respektin;
- edukuar publikun për përdorimin e përgjegjshëm të internetit.
Fëmijët rriten duke parë jo vetëm atë që u thonë të rriturit, por edhe mënyrën se si të rriturit komunikojnë në shoqëri.
Në fund, ndalimi i gjuhës së urrejtjes nuk arrihet vetëm duke hequr një koment apo duke bllokuar një llogari. Ai fillon me edukimin e brezave të rinj për të kuptuar se fjalët kanë peshë dhe se komunikimi me respekt është një përgjegjësi e përbashkët.
Referenca:
– UNESCO – ”Countering Hate Speech and Promoting Digital Citizenship.”
– UNICEF – ”Children in a Digital World.”
– Council of Europe – ”No Hate Speech Movement.”
– EU Kids Online – Research on children’s online experiences.
– American Psychological Association (APA) – Research on cyberbullying and children’s mental health.
