Në vitet e fundit, avullimi apo përdorimi i cigareve elektronike është rritur ndjeshëm në mbarë botën, përfshirë edhe Kosovën. Pajisjet që më herët reklamoheshin si “më të sigurta” sesa cigaret tradicionale, sot janë në qendër të debateve shkencore dhe shëndetësore për shkak të efekteve serioze që kanë në shëndetin e përdoruesve, veçanërisht tek të rinjtë./prindërimi
Ndonëse ato nuk përmbajnë të njëjtat përbërës si cigaret klasike, ato nuk janë të padëmshme, dhe përmbajtja e tyre kimike mund të ketë pasoja afatgjata për organizmin.
Si funksionon avullimi dhe çfarë përmban?
Avullimi është procesi kur përdoret një pajisje elektronike për të thithur një aerosol të krijuar nga ngrohja e një lëngu që zakonisht përmban nikotinë, propilen glikol, glicerinë vegjetale, aromatizues dhe aditivë të tjerë. Pajisjet zakonisht përbëhen nga një bateri, një element ngrohës dhe një rezervuar që përmban e-lëngun. Kur lëngu ngrohet, ai kthehet në grimca të thithshme që hyjnë në mushkëri përmes gojës.
Megjithëse ndryshe nga tymi i duhanit, ky “avull” përmban substanca si formaldehidi, acroleina, metale të rënda si nikeli dhe kallaji, si dhe diacetil, i cili lidhet me sëmundje të mushkërive si bronkioliti obliterans.
Rreziqet e drejtpërdrejta për fëmijët dhe adoleshentët
Një ndër shqetësimet më të mëdha është ndikimi i avullimit tek adoleshentët, të cilët janë në një fazë të ndjeshme të zhvillimit të trurit. Nikotina ndërhyn në formimin e qendrave që lidhen me kujtesën, përqendrimin dhe kontrollin e impulseve. Përdorimi i hershëm i nikotinës rrit rrezikun për varësi afatgjatë dhe sjellje impulsive.
Sipas një studimi të publikuar nga CDC në vitin 2023, përdoruesit e rinj të cigareve elektronike kanë 3 herë më shumë gjasa të kalojnë në cigare tradicionale brenda 12 muajve sesa bashkëmoshatarët e tyre që nuk i përdorin fare.
Ndikimi në mushkëri dhe sistemin kardiovaskular
Grimcat që thithen përmes avullimit shkaktojnë inflamacion të mushkërive, rrisin ndjeshmërinë ndaj infeksioneve respiratore dhe mund të shkaktojnë sëmundje të rënda si EVALI (sëmundje inflamatore e mushkërive e lidhur me përdorimin e cigareve elektronike). Simptomat përfshijnë kollë, gulçim, temperaturë dhe dhimbje kraharori. Në rastet më të rënda, kjo gjendje ka rezultuar fatale.
Avullimi gjithashtu ndikon negativisht në shëndetin e zemrës, duke rritur rrahjet kardiake, tensionin e gjakut dhe duke kontribuar në ngushtimin e arterieve.
“Përdorimi i cigareve elektronike mund të jetë një urë drejt sëmundjeve kronike të mushkërive dhe zemrës.” – The Lancet, 2025
Përhapja në Kosovë dhe mungesa e rregulloreve
Në Kosovë, mungesa e kontrollit të tregut ka krijuar një hapësirë të rrezikshme për përhapjen e cigareve elektronike, veçanërisht tek të rinjtë. Produktet shiten lirshëm online dhe në dyqane pa kontroll mbi përmbajtjen, përqendrimin e nikotinës apo burimin e lëngjeve. Reklamat me shije tërheqëse dhe dizajne të përshtatura për moshat e reja kanë krijuar një kulturë normalizuese për përdorimin e tyre.
Sipas Institutit Kombëtar të Shëndetësisë Publike të Kosovës, mbi 22% e nxënësve të shkollave të mesme kanë provuar të paktën njëherë avullimin deri në vitin 2024.
Në Kosovë, megjithatë, ende nuk ka një akt ligjor apo nënligjor që të kufizojë shitjen dhe përdorimin e cigareve elektronike për të rinjtë. Rrjeti i Prindërve të Kosovës ka bërë një apel zyrtar drejtuar Ministrisë së Shëndetësisë për sqarimin e mungesës së një legjislacioni që i klasifikon produktet si “Vape”, “Bars” dhe produkte të ngjashme, si të kufizuara për përdorim dhe shitje për persona mbi 18 vjeç. Ky është një shqetësim i madh për prindërit, të cilët kërkojnë që autoritetet të ndërmarrin hapa për të mbrojtur shëndetin e fëmijëve dhe të rinjve nga rreziqet që paraqesin këto produkte.
Si ta ndalim përhapjen dhe si të veprojnë prindërit?
Prindërit duhet të jenë të vëmendshëm ndaj shenjave të përdorimit të cigareve elektronike: pajisje të vogla në dhomë, aroma të çuditshme, kollë e vazhdueshme ose mungesë përqendrimi. Edukimi për rreziqet reale dhe jo vetëm ndalimet sipërfaqësore është mënyra më efektive për t’u përballur me këtë sfidë.
Ndërhyrjet duhet të përfshijnë bashkëpunim midis shkollës, familjes dhe institucioneve shëndetësore. Është thelbësore që adoleshentët të ndihen të përkrahur dhe jo të turpëruar. Në vend të ndëshkimit, duhet promovuar komunikimi i hapur dhe ndërtimi i një mjedisi që favorizon vendimet e shëndetshme.
Në fund, avullimi nuk është një trend i padëmshëm kalimtar, por një rrezik real që kërkon reagim të menjëhershëm. Prindërit, mësuesit dhe politika shëndetësore duhet të veprojnë me përgjegjësi për të mbrojtur të rinjtë tanë nga një varësi që nuk njihet ende plotësisht në pasojat e saj afatgjata.
