Lëreni mendjen të endet, mos dilni në pension dhe mos u shqetësoni: mënyra befasuese për ta mbrojtur trurin nga rënia njohëse
Në librin e tij të ri, “The Brain Cliff”, Dr. Norman Swan shpjegon shkencën e plakjes së trurit dhe strategjitë që mund të ndihmojnë në ngadalësimin e rënies së funksioneve njohëse.
Stafi i The Guardian bisedon me Dr. Norman Swan
Ju shkruani se, në vend që t’i frikësohemi rënies së funksioneve njohëse, “ndryshimi i mënyrës se si mendojmë për ‘greminën e trurit’ (Brain Cliff) mund të ndryshojë fjalë për fjalë mënyrën se si mendojmë dhe kujtojmë”. Si?
Dr. Norman Swan: Janë tri gjëra që duhet t’i dimë dhe që nuk janë shumë të njohura.
Së pari, duhet të mendojmë për ndryshimin njohës dhe jo për rënien njohëse. Një mënyrë se si njerëzit e vlerësojnë funksionimin e trurit është duke e krahasuar atë me mënyrën se si funksiononte në të 20-at. Ky nuk është një krahasim i vlefshëm. Ai krijon përshtypjen se kemi pësuar një rënie dhe se kemi humbur aftësi. Në të vërtetë, veçanërisht në moshën e mesme, në të 40-at dhe 50-at, truri ynë ka ndryshuar, por nuk do të thotë domosdoshmërisht se është përkeqësuar.
Ajo që ndryshon është mënyra se si funksionon truri. Inteligjenca fluide, e cila lidhet me shpejtësinë e të menduarit dhe zgjidhjen e problemeve, arrin kulmin në të 20-at. Por, përveç rasteve kur jeni matematikan i shkëlqyer apo studiues që punon intensivisht në laborator, kjo është më pak e rëndësishme sesa ajo që quhet inteligjenca e kristalizuar, e cila mund të përmirësohet me kalimin e moshës. Ajo lidhet me dijen, përvojën dhe mençurinë.
Së dyti, me kalimin e viteve, mendimet tona ndryshojnë vendndodhje.
Kjo lidhet me një fenomen të trurit të quajtur skelëzimi neuronal (scaffolding). Për të mbrojtur aftësitë tona njohëse dhe ndoshta edhe për t’i përmirësuar ato me kalimin e viteve, truri ndërton rrjete nervore që funksionojnë pak a shumë si skelat brenda një rrokaqielli. Ato krijojnë infrastrukturën mbi të cilën funksionon truri. Sa më mirë të ndërtohen këto rrjete, aq më shumë mund të shtyhet ajo që Swan e quan “gremina e trurit”.
Ky proces fillimisht shtrihet në zona të ndryshme të trurit dhe më pas lidhet veçanërisht me lobet frontale, përfshirë korteksin prefrontal, një zonë thelbësore për ndërthurjen e mendimeve dhe kujtimeve, si dhe për gjykimin, marrjen e vendimeve dhe kontrollin emocional.
Ideja e tretë është se duhet të bëjmë sa më shumë që mundemi për ta mbështetur këtë proces dhe sa më pak për ta penguar atë.
Për librin “The Brain Cliff”, Swan intervistoi shtatë persona me aftësi të jashtëzakonshme njohëse në moshë të avancuar. Ata ishin njerëz me prejardhje dhe histori jetësore krejt të ndryshme – nga një këpucar 95-vjeçar analfabet deri te një grua që i kishte mësuar statistikat Mick Jaggerit dhe një grua 94-vjeçare që vazhdonte të punonte në McDonald’s në Kyushu të Japonisë.
Megjithatë, pavarësisht dallimeve të mëdha, ata kishin disa ngjashmëri të rëndësishme. Njëra prej tyre ishte mënyra se si përballeshin me stresin. Ata e tejkalonin atë, përpiqeshin të gjenin zgjidhje dhe nuk kalonin gjatë duke u përfshirë në mendime të përsëritura dhe shqetësime.
Dhe ku ndodh një pjesë e madhe e këtij procesi të të menduarit të përsëritur? Në korteksin prefrontal. Kjo do të thotë se hapësira e vlefshme e trurit mund të mbushet me mendime të pafrytshme dhe rrethore. Me kalimin e moshës, korteksi prefrontal bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm dhe çdo gjë që e shpërqendron ose e dëmton mund ta afrojë më shumë “greminën e trurit”. Depresioni dhe alkooli, për shembull, ndikojnë në këtë zonë.
Ju thoni se koha për të ndihmuar trurin të përshtatet është në të 40-at dhe 50-at. Çfarë duhet të bëjnë njerëzit në këtë moshë dhe a është ndonjëherë tepër vonë për të filluar?
Nuk është kurrë tepër vonë për të filluar.
Aktiviteti fizik përmirëson plasticitetin e trurit, i cili nga ana tjetër ndihmon në krijimin e këtyre rrjeteve mbështetëse. Një dietë me karakter anti-inflamator – me pak mish të kuq, shumëllojshmëri perimesh, veçanërisht perime me gjethe jeshile, ushqime të fermentuara si kosi dhe fruta si manaferrat – mund të ndikojë në mikrobiomën e zorrëve dhe të ndihmojë në përthithjen e drejtpërdrejtë të përbërjeve bioaktive. Të gjitha këto mund të mbështesin funksionimin e trurit.
Një tjetër element që mendohet se lidhet me ndërtimin e këtyre rrjeteve është rrjeti i modalitetit të parazgjedhur (default mode network) – aktiviteti i trurit kur mendojmë se jemi në pushim. Kur ky rrjet aktivizohet, pjesë të ndryshme të trurit që zakonisht nuk komunikojnë drejtpërdrejt me njëra-tjetrën mund të krijojnë lidhje të reja.
Si mund ta kuptojmë se ky rrjet është aktiv? Kur mendja jonë endet. Endja e mendjes duket se mund të jetë e dobishme për trurin.
Një aktivitet i lidhur me këtë është edhe udhëtimi mendor në kohë: rikthimi te e kaluara, të qenit i ankoruar në të tashmen dhe përfytyrimi i së ardhmes. Në moshën e mesme, njerëzit ndodhen në një pozicion të favorshëm për këtë lloj udhëtimi mendor. Kur jemi të rinj, kemi më pak të kaluar për t’u rikthyer; ndërsa në moshë shumë të avancuar, e kaluara mund të zërë një pjesë më të madhe të mendimeve. Udhëtimi mendor në kohë dhe endja e mendjes duket se ndihmojnë në forcimin e rrjeteve mbështetëse të trurit.
Çfarë ju befasoi më shumë te njerëzit me aftësi të jashtëzakonshme njohëse në moshë të avancuar, pasi intervistuat kaq shumë prej tyre?
Një nga gjetjet e rëndësishme të kërkimeve është se gjenet nuk luajnë një rol aq të madh sa mund të mendojmë në përcaktimin e rrugëtimit drejt “greminës së trurit” apo në momentin kur mund të arrijmë atje. Kjo do të thotë se mjedisi dhe mënyra se si jetojmë kanë një rëndësi të jashtëzakonshme.
Këtë e ilustruan edhe njerëzit me aftësi të jashtëzakonshme njohëse që intervistova.
Vetëm për njërin prej tyre mund të argumentohej se historia familjare kishte luajtur një rol të rëndësishëm. Edhe ai, një neuropsikiatër 100-vjeçar nga New Jersey, vazhdonte të bënte gjëra që e mbanin trurin aktiv. Ai kishte mësuar një aftësi të re – vizatimin me laps – dhe përmes kurseve kishte krijuar miqësi të reja dhe kishte ruajtur lidhje të forta sociale përtej familjes së tij.
Çfarë keni ndryshuar në jetën ose zakonet tuaja të përditshme pasi u thelluat kaq shumë në studimin e rënies njohëse?
Jam bërë shumë më i vetëdijshëm për momentet kur mund të jem duke u përfshirë në mendime të përsëritura dhe për mënyrën se si reagoj ndaj stresit. Përpiqem të zgjidh problemet dhe t’i tejkaloj ato.
Gjithashtu, i kushtoj më shumë vëmendje faktorëve të rrezikut për sëmundjet koronare, si kolesteroli dhe presioni i gjakut. Perimet me gjethe jeshile, manaferrat dhe kosi janë bërë pjesë më e rëndësishme e dietës sime, ndërsa aktiviteti fizik me intensitet të moderuar deri të lartë nuk është më një zgjedhje opsionale në jetën time. Dhe, sigurisht, nuk kam ndërmend të dal në pension. Pensionimi është i keq për trurin. Kështu që ABC-ja do të duhet të më pushojë nga puna.
Ju thoni se shqetësimi dhe stresi mund ta përshpejtojnë ndryshimin njohës. Si ndodh kjo dhe si mund të përpiqen njerëzit ta kundërshtojnë?
Për disa njerëz, këto probleme mund të jenë aq të rënda saqë është e vështirë të ndryshohen pa ndihmë. Forma të ndryshme të terapisë konjitive-sjellore mund të ndihmojnë kur aplikohen nga një psikolog klinik i trajnuar.
Keni një kapitull me titull “Mos dilni në pension”. A duhet të vazhdojmë të gjithë të punojmë deri në fund?
Puna është përgjithësisht e mirë për trurin. Dëshmitë shkencore tregojnë se rënia njohëse mund të përshpejtohet pas daljes në pension. Sigurisht, disa njerëz që kanë punë fizikisht të vështira thjesht nuk mund të vazhdojnë t’i kryejnë ato.
Por çështja kryesore është se çfarë nënkuptojmë me pensionimin. Nëse nga puna kaloni te vullnetarizmi, aktivitetet e reja të kohës së lirë, mësimi i aftësive të reja dhe komplekse apo angazhime të tjera, kjo në fakt nuk është një shkëputje e plotë nga aktiviteti. Truri vazhdon të jetë aktiv.
Pensionimi që nënkupton kalimin nga puna në divan dhe Netflix nuk është një ide e mirë për trurin.
The Guardian
Përkthim: Prinderimi.com
