Si po ndryshon inteligjenca artificiale botën e mashtrimeve?
Inteligjenca artificiale (IA) po sjell përparime të jashtëzakonshme në arsim, shëndetësi dhe teknologji, por në të njëjtën kohë po përdoret edhe nga individë me qëllime të këqija për mashtrime dhe manipulime. Sot, kriminelët digjitalë përdorin IA për të krijuar emaila, zëra apo video që duken plotësisht reale.
Sipas një raporti të Europol Cybercrime Centre (2024) europol.europa.eu, numri i mashtrimeve të ndihmuara nga inteligjenca artificiale është trefishuar në dy vitet e fundit, duke prekur kryesisht të rinjtë dhe familjet që nuk kanë njohuri të mjaftueshme për sigurinë digjitale.
Si funksionojnë mashtrimet përmes emailit?
Mashtrimet me email janë bërë shumë më të sofistikuara. Sot, programet e inteligjencës artificiale mund të shkruajnë emaila që imitojnë gjuhën e institucioneve financiare apo kompanive të njohura. Ato përdorin logo, tone profesionale dhe detaje që duken të sakta për të mashtruar marrësin të japë të dhëna personale apo fjalëkalime.
Për prindërit dhe fëmijët që përdorin email për studime ose komunikim online, është e rëndësishme të mësojnë të mos hapin lidhje të panjohura dhe të kontrollojnë gjithmonë adresën zyrtare të dërguesit.
Çfarë rreziqesh ka në tregjet online?
Platformat si Facebook Marketplace, Vinted apo eBay janë bërë shumë të përdorura për blerje të shpejta. Megjithatë, IA po u jep mashtruesve aftësinë të krijojnë foto dhe video të rreme të produkteve që nuk ekzistojnë.
Fëmijët apo adoleshentët që bëjnë blerje për herë të parë janë veçanërisht të cenueshëm ndaj këtyre skemave. Prindërit duhet të kontrollojnë çdo blerje, të verifikojnë shitësin dhe të përdorin vetëm platformat që kanë sistem mbrojtjeje të pagesave.
Si përdoret IA për të imituar zërin e njerëzve?
Një nga format më shqetësuese të mashtrimeve është imitimi i zërit. Me vetëm disa sekonda regjistrim, IA mund të krijojë një kopje pothuajse identike të zërit të një personi. Ka pasur raste kur prindërit kanë marrë telefonata që imitojnë zërin e fëmijës së tyre duke kërkuar ndihmë financiare urgjente.
BBC Technology News (2025) bbc.com/news/technology raportoi raste reale ku prindërit kanë dërguar para duke menduar se po ndihmonin fëmijën, ndërkohë që ishin viktima të mashtrimit. Rregulli kryesor: asnjëherë mos dërgoni para pa verifikuar përmes një komunikimi të dytë, si video thirrje apo kontakt i drejtpërdrejtë.
Si ndodhin mashtrimet e punësimit dhe investimeve?
Mashtruesit krijojnë profile të rreme në rrjete sociale apo platforma pune si LinkedIn, duke ofruar “mundësi punësimi të shpejta” ose “investime fitimprurëse”. Përmes gjenerimit të videove me IA që duken si reklama zyrtare, ata bindin njerëzit të investojnë në projekte që nuk ekzistojnë.
Shumë të rinj bien pre e këtyre skemave, duke menduar se po punojnë me kompani legjitime. Këshilla më e rëndësishme: kontrolloni gjithmonë faqen zyrtare të kompanisë dhe mos jepni të dhëna bankare pa verifikuar ofertën.
Çfarë janë mashtrimet romantike dhe “sextortion”?
Këto janë ndër format më të rrezikshme të mashtrimeve që po rriten shpejt. Mashtruesit përdorin IA për të krijuar profile të rreme në rrjete sociale, duke dërguar mesazhe me qëllim krijimin e lidhjeve emocionale. Pasi fitojnë besimin e viktimës, kërkojnë para apo dërgim të imazheve personale, që më vonë përdoren për shantazh.
Vetëm në vitin 2024, National Crime Agency UK raportoi mbi 1,700 raste të tilla te të rinjtë nën 18 vjeç, shumica prej të cilave kishin nisur në aplikacione të njohura si Instagram dhe TikTok.
Si t’i mësojmë fëmijët të mendojnë në mënyrë kritike?
Hapi i parë për t’u mbrojtur është edukimi. Fëmijët duhet të mësojnë të dyshojnë kur diçka duket “shumë e mirë për të qenë e vërtetë”. Të kuptojnë se inteligjenca artificiale mund të manipulojë imazhet, zërin dhe madje edhe mesazhet e miqve të tyre.
Prindërit mund të praktikojnë ushtrime të vogla: t’u tregojnë një foto të rreme dhe t’i pyesin si e dallojnë. Kjo zhvillon mendimin kritik dhe aftësinë për të dalluar mashtrimet digjitale.
Si mund të shmangim rreziqet në familje dhe shkollë?
Përdorni gjithmonë faqe dhe aplikacione të besueshme, të njohura për standarde të larta sigurie. Kontrolloni çdo llogari që kërkon pagesë ose ndarje informacioni personal. Nëse një fëmijë apo prind dyshon për një mashtrim, duhet ta raportojë menjëherë në platformë ose te autoritetet. Në Kosovë, rastet e tilla mund të raportohen përmes Agjencisë për Siguri Kibernetike dhe Policisë së Kosovës, që tashmë trajtojnë edhe rastet e mashtrimeve digjitale.
Në një botë ku IA po bëhet pjesë e çdo procesi, roli i prindërve dhe edukatorëve është të krijojnë kulturë kujdesi dhe reflektimi. Inteligjenca artificiale është një mjet i fuqishëm – por si çdo mjet, ajo duhet përdorur me përgjegjësi.
© Prinderimi.com | Të gjitha të drejtat e rezervuara
