Në një zhvillim që ka shqetësuar autorë, historianë, arkivistë dhe dashamirës të librave, kompanitë e inteligjencës artificiale po përballen me kritika për blerjen e sasive të mëdha të librave të vjetër, për t’i skanuar dhe përdorur si të dhëna për trajnimin e modeleve të inteligjencës artificiale. Në disa raste, librat fizikë janë shkatërruar pasi faqet janë skanuar.
Përgjigjja lidhet me cilësinë e të dhënave. Librat, veçanërisht ata të botuar para përhapjes së inteligjencës artificiale gjeneruese, përmbajnë materiale të shkruara, redaktuara dhe strukturuara nga njerëzit. Ato ofrojnë gjuhë më të qëndrueshme, argumentim të gjatë, njohuri të specializuara dhe përmbajtje që nuk gjendet gjithmonë online. Librat e vjetër janë gjithashtu më pak të rrezikuar të përmbajnë tekst të krijuar nga vetë AI-ja.
Një nga rastet më të dokumentuara lidhet me Anthropic, kompaninë pas chatbotit Claude. Dokumente gjyqësore të bëra publike treguan se kompania kishte blerë miliona libra dhe, përmes një projekti të quajtur “Project Panama”, i kishte përgatitur për skanim në shkallë industriale. Lidhjet e librave hiqeshin, faqet priteshin në përmasa të përshtatshme për skanim dhe kopjet fizike më pas hidheshin ose ricikloheshin, ndërsa versionet digjitale ruheshin në bibliotekën kërkimore të kompanisë.
Ky proces ngre një pyetje më të madhe se vetë teknologjia: çfarë ndodh me trashëgiminë kulturore kur një libër trajtohet vetëm si burim të dhënash?
Një libër i vjetër nuk është vetëm tekst. Ai mund të jetë një objekt historik, një dëshmi e një epoke, një botim i rrallë ose një nga kopjet e fundit të një vepre të harruar. Shkatërrimi i tij pas skanimit mund të jetë veçanërisht problematik kur bëhet fjalë për libra që nuk janë të ruajtur në biblioteka ose arkiva.
Nga ana tjetër, Nga ana tjetër, Anthropic argumentoi se kishte blerë ligjërisht kopjet fizike dhe se konvertimi i tyre në format digjital shërbente për ruajtje dhe kërkim më të lehtë. Gjykata amerikane e konsideroi këtë ndryshim formati të mbrojtshëm si ‘fair use’ në rrethanat e çështjes, ndërsa bëri dallim të qartë me librat e marrë në mënyrë pirate.Gjykatat amerikane kanë trajtuar tashmë çështje të tilla, duke e bërë debatin shumë më kompleks se një përplasje e thjeshtë mes “teknologjisë” dhe “librave”.
Çfarë duhet t’u mësojmë fëmijëve për vlerën e librave?
Ky debat është gjithashtu një mundësi për t’i mësuar fëmijët se një libër ka vlerë përtej informacionit që përmban. Në një kohë kur një tekst mund të kopjohet, skanohet dhe ruhet në mënyrë digjitale brenda pak minutash, kopja fizike mbetet dëshmi e një kohe, e një autori dhe e një kulture.
Prindërit mund t’i inkurajojnë fëmijët të vizitojnë bibliotekat, të kujdesen për librat, të lexojnë botime të vjetra dhe të pyesin se nga vjen një libër, kush e ka shkruar dhe pse është ruajtur për kaq shumë vite. Edhe një libër i zakonshëm mund të bëhet një pikënisje për të folur për historinë, gjuhën, kulturën dhe mënyrën se si dija është transmetuar nga një brez te tjetri.
Kjo nuk do të thotë se duhet t’i frikësojmë fëmijët nga teknologjia. Përkundrazi, ata duhet të mësojnë t’i përdorin mjetet digjitale dhe AI-në me përgjegjësi, duke kuptuar njëkohësisht rëndësinë e burimeve origjinale. Një fëmijë që mëson ta vlerësojë një libër të vjetër mëson edhe të vlerësojë kujtesën, punën e autorëve dhe historinë që qëndron pas informacionit.
Ndoshta pyetja nuk është nëse teknologjia mund ta ruajë përmbajtjen e një libri, por nëse ne duhet të lejojmë që ruajtja e informacionit të nënkuptojë humbjen e vetë kujtesës materiale.
Megjithatë, shqetësimi mbetet: nëse libri është një nga format më të qëndrueshme të kujtesës njerëzore, a duhet të sakrifikohet kopja fizike për të ushqyer një makinë? Në garën për AI më të fuqishme, kjo pyetje po bëhet gjithnjë e më e rëndësishme: sa nga e kaluara jemi të gatshëm të humbasim për të ndërtuar të ardhmen?
Prinderimi. com
